İŞ BANKASI’NIN KURULUSU
Kazım (Özalp) Paşa’nın anılarında bankacılık çalışmalarını
okuyalım:
Osmanlı Bankası bize Milli Mücadele süresince çok yardım etmiş
olmasına karsın, Mustafa Kemal Pasa onu tam bir milli banka olarak
kabul etmiyor ve yeni bir milli bankanın kurulmasını faydalı görüyordu.
1863 tarihinde kurulmuş olan Ziraat Bankası, özelliği nedeniyle, zirai
islerin gelişmesi için kurulmuş bir banka olarak nitelendiriliyordu.
Paşa’nın istediği yeni bankaya karsı olan görüşler, genelde kurulacak
yeni bir bankayı idare edebilecek kadar yetişmiş bir kadroya sahip
olmadığımız üzerinde birleşiyorlardı. Tecrübe azdı, yeni kurulacak
bankaya yatırılacak paralar batabilirdi. Osmanlı ve Ziraat Bankası’nda
çalışan Türk memurlardan oluşturulacak bir kadro ile çözüme
varılabileceğini düşünen Mustafa Kemal Pasa yeni bir milli banka
kurulmasında kararlıydı. 113-1
Milli Mücadeleye yardım amacıyla, Hindistan’dan Mustafa
Kemal’e yollanan paranın artanı, Osmanlı Bankası’na yatırılmıştı.
Atatürk, bu parayla Osmanlı Bankası’na ortak olmak dileğini açıklayınca,
adı geçen banka, sözü çevirici bir tutum takındı. Falih Rıfkı olayı söyle
anlatmaktadır:
Yabancı bankalardan biri:
“Acaba sizdeki yüz bin liramızla bankanıza ortak olabilir miyiz?”
sorusuna, Türklerin bu islerle uğraşması yersiz olduğu gibi bir yanıt
verince, Mustafa Kemal yüz bin lirayı hemen bankadan çeker, çuval
içinde Kasaboglu çarsısında dükkana koyar ve önüne bir de nöbetçi
diker. Simdi sermayeleri yüz milyonları asan resmi ve özel milli
bankaların temeli budur. 113-2
Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Paşa’nın Usakizade Köşkü’ne son
gelişinde Türkiye’nin ilk Milli bankasının kurulmasına karar verilmiştir.
Celal Bayar’ın anılarındaki İş Bankası’nın kuruluş öyküsünü dinleyelim:
Mustafa Kemal Paşa’nın Osmanlı Bankası’nda 250 bin lirası
varmış. X Ona, orada mevduat faizi dahi verilmiyormuş. Parayı Hint
Müslümanları, Milli Mücadele yıllarında Gazi’nin sahsına göndermişler.
Gazi de parayı Maliye’ye vermiş, ordunun ihtiyaçlarına harcansın diye.
Zaferden sonra, halktan alınan tüm borçlar ödenirken, Gazi’nin parası da
geri verilmiş, O da almış, Osmanlı Bankası’na yatırmış, Gazi’nin
kayınpederi Muammer Bey o zaman 3zmir’ in en büyük tüccarı. Avrupa
ile de ilgisi bulunan tek Türk tüccar. Gazi’ye, “Bu parayı isletelim” demiş.
Gazi de: “Bizim Celal’e git, onunla konu, ben bu isleri bilmem” demiş.”
Muammer Bey geldi bana… Bunun üzerine ben, halkımız için,
kendimizin bir bankası olmasını, halkımızın rahat edeceği, iki taraf da bir
birini anlar vaziyette bir banka kurulmasını Sart gördüm. Ve Muammer
Bey’e “ ihracat şirketi de gereklidir ama bu is daha önemlidir” dedim. Hem
şahıs olarak Gazi’nin isminin bu ticaret içerisinde bulunmasının bana hoş
görünmediğini belirttim… 114
1987 yılında Ayşe Sultan Korusu’nda Muammer Bey’in en
küçük kızı Vecihe Hanım’la yapılan röportajda; kendisinin İş Bankası’nın
kurulması ile ilgili köşkte yapılan konuşmalara tanık olduğunu
belirterek, yasayan tek görgü şahidi olarak şunları anlatıyor:
Mustafa Kemal Pasa, İzmir’deki evimizin selâmlık kısmındaki özel
odasında çalışırdı. Bakanlarla, Gazi sık sık çalısma odasında görüsürdü.
Celal Bey de sık çagırdıgı bakanlarındandı. Gene böyle bir gün, Celal
Bey önce Gazi ile, onun çalısma odasında görüstü, sonra da bizim
yanımıza geldi. Biz; Latife ablam, ben ve babam selamlık bölümünde
oturuyorduk. Bu sözünü ettigim bina simdi Özel Türk Koleji olarak
faaliyette bulunmaktadır. Cumhurbaşkanımız Kenan Evren’in direktifleri
doğrultusunda, burasının Latife Hanım Müzesi olarak düzenleneceğini
büyük bir memnuniyetle duymuş bulunuyorum. Evet bu binada babam
ile Celal Bey arasında Gazi’nin 250 bin lirasının nasıl değerlendirilmesi
gerektiği üzerinde konuşuldu. Babam ihracat ve ithalatın yabancılar
tarafından yapıldığını hatırlatarak, bu isleri yapacak bir Türk şirketinin
kurulmasını önerdi. Celal Bey de bankacılık islerinin de yabancılar elinde
olduğunu hatırlatarak, bir banka kurulmasının yararlı olacağını söyledi.
Sonunda da görüş birliğine vardılar. Bugün gibi aklımda, güzel bir
aksam üstü idi. Daha sonra Gazi de çalışma odasından çıkıp, yanımıza
geldi.
Ben babamın bankanızın kurucuları arasında olduğunu
bilmiyorum. Bugüne kadar da kurucu hisse senedini görmedim. Ama,
babam ne zaman İzmir’e inse mutlaka İş Bankası Müdürü’ne uğrar,
onunla konuşur. Bankanın gelişmesi ile ilgili bilgi alırdı. Bankanın
durumunu, İzmir’den yapılabileceği kadar izlerdi.114
Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Paşa’nın parasının “Milli Banka”
kurarak değerlendirme kararı, Ankara’da yapılan toplantılarda İş
Bankası’nı kurarak kesinleşir. 20 Ağustos 1924 günü yapılan Bakanlar
Kurulu toplantısında, Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Pasa:
“Vatanı kurtaracak ve yükseltecek önlemlerin basında halkın doğrudan
doğruya itibar ve güveninden doğup meydana gelen tam manasıyla modern ve
milli bir banka kurmak...” diyerek kararını bildirir. Kurulacak ilk milli
bankaya “ İs Bankası” adı verilir. İlk Genel Müdürlüğüne, Maliye
Bakanlığı’ndan istifa eden Celal Bayar getirilmiştir. 26 Ağustos Zafer
Bayramı günü ilk Resmi başvurusunu yapan İş Bankası, 9 Eylül 1924
günü Ankara İstasyon Caddesi üzerinde ilk binasında düzenlenen özel
bir törenle resmen açılısı gerçekleşmiştir.114
x Hindistan Müslümanlarının Gazi Mustafa Kemal’e hediye ettiği 600
bin altın Liranın Kurtuluş Savası’nda harcandığı bilinmektedir. Türkiye
Cumhuriyeti Bakanlar Kurulu kararıyla; bu paranın 250 bin Lirası ‘Bu
sizin paranız’ diyerek Gazi Mustafa Kemal’e iade edilmiştir. İş Bankası
kurulurken, bu para anapara olarak kullanılmıştır.
113-1 Kazım Özalp, Teoman Özalp, Atatürk’ten Anılar, İş Bankası
Ankara 1994, s. 30
113-2 Mazhar Leventoglu, Atatürk’ün Vasiyeti, Bahar Matbaası İstanbul
1968, s. 78
114. s Bankası Tarihi, İstanbul 2001, s. 4-7