Konu: Çerkez Ethem...Bir İhanetin Öyküsü

Çerkez Ethem'i az çok bilirsiniz. Kurtuluş Savaşı sırasında Kuvay-i Seyyare gezici çete şeklindeki birlikleriyle iç isyanların bastırılmasında ve muharebelerde büyük başarısıyla Kurtuluş Savaşının kutsal davasına hizmet etmiş birisidir. Ve lakin Çerkez Ethem Mustafa Kemal'in Milli Meclis'inin Düzenli Ordu kurma kararına karşı çıkmış Düzenli Orduya tabii olmak istememiş Kurtuluş Savaşının başına geçmek istemiştir. Fikirsel olarak İttihatçıların Bolşevik kanadındadır. Yeşil Ordu adlı Bolşevizm özentisi harekatın içinde olmuştur.

Hizmetlerine karşı hırsi ve Mustafa Kemal ile ortaklaşamayan siyasi görüşleri neticesinde en son raddede bütün uyarılara rağmen başıbozukluğa devam edince İnönü tarafından bertaraf edilmiştir. Çerkez Ethem yenilince daha önce karşısında savaştığı Yunan Ordusuna katılmış iltica etmiştir. Yani vatana hizmeti oraya kadardır ondan sonra vatana ihanet vardır. Bazı sitelerde Çerkez Ethem'i büyük kahraman gösterme telaşını gördüğüm için böyle bir başlık açıyorum. Hakikatler saklanamasın diye. Dostumuzu düşmanımızı bilelim. Kimsenin vatana hizmetini unutmayız ama vatana ihanetini de unutmayalım. İşte Gazi'nin Büyük Nutuk'unda Çerkez Ethem'le ilgili pasaj:



Kemal Atatürk demiş ki:
Çerkez Ethem ve kardeşlerinin ilk defa dikkati çekmeye başlayan bazı tavır ve davranışları

Efendiler bu girişten sonra Çerkez Ethem Bey ve kardeşlerinin ilk defa dikkati çekmeye başlayan bazı tavır ve davranışları hakkında yüksek hey'etinizi aydınlatmak isterim. Çerkez Ethem Bey millî bir müfreze ile önce Anzavur'un takibinde ve sonra da Düzce isyanında başarılı bazı hizmetler yapmış olduğu için Yozgat'a gitmek üzere Ankara'ya çağrıldığı zaman hemen herkesten iltifat ve takdirler gördü.
Şüphesiz kendisini abartmalı bir tarzda beğenenler ve övenler de bulunmuştur. Ethem Bey ve kardeşlerinin daha sonraki davranışları gördükleri övücü muameleden mağrur olduklarını ve bazı hayallere kapıldıklarını gösteriyor.

Ethem Bey ve kardeşlerinden Tevfik Bey Yozgat'ta isyanı bastırmakla meşgul oldukları sırada kendilerine yakın uzak ne kadar askerî ve millî komutanlarımız varsa bunların rütbe ve mevkilerine değer vermeksizin hepsine birer birer aşağılayıcı ve saldırgan davranışlarda bulunmakta hiçbir sakınca görmemeye başladı. Ethem Bey'in şahsını niteliğini ve değerini tanımayan komutanların çoğu memleketin ateş içinde bulunduğunu ve Ethem Bey'in abartmalı olarak işittikleri hizmetini düşünerek mümkün olduğu kadar kendisiyle fazla çekişmeden kaçınmışlardı.

Bundan cür'et alan Ethem ve kardeşi Tevfik Bey'ler Türk ordusunda değerli hiçbir subay ve komutan bulunmadığı ve kendilerinin herkesten üstün birer kahraman oldukları zannına kapılmışlar ve bu zanlarını açıktan açığa pervasızca herkese söylemekten çekinmemeye başlamışlardı. Doğrudan doğruya valilere ve herkese emirler veriyorlar ve emirlerinin yerine getirilmemesi halinde idam edilecekleri gözdağını da ekliyorlardı.

Ethem Bey Ankara ve Ankara'daki hükûmet üzerinde bile otorite kurma denemesinde bulunmuştur. Sözde Yozgat isyanı Yozgat'ın bağlı bulunduğu Ankara valisinin kötü idaresinden çıkmış; bundan dolayı isyana sebep olanlar için uyguladığı cezayı ki o ceza asılarak idamdı Ankara valisi için de olay yerinde doğrudan doğruya kendisi uygulamaya karar vermişti.

Yozgat'a gönderilmesini istediği Ankara valisi Millî Mücadele'de fevkalâde hizmet etmiş yararlık göstermiş ve göstermekte olan Yahya Galip Bey'di. Yahya Galip Bey'in hizmeti özellikle bizce takdir edilmiş pek gerekli ve yararlı bir zat olduğu biliniyordu. İşte böyle bir zatı kendi eline idam sehpasına vermeye bizi mecbur etmekle en büyük otorite ve etkiyi kazanabileceğini düşünmüştü.

Elbette Yahya Galip Bey'i veremezdik ve vermedik. Ethem ve kardeşleri bu konu üzerinde fazla ısrar edemediler. Fakat Yozgat'ta özellikle milletvekillerine: «Ankara'ya dönüşümde Büyük Millet Meclisi Başkanı'nı Meclis önünde asacağım» yollu boşboğazlıkları duyulmuştur. Yozgat milletvekili Süleyman Sırrı Bey de bu boşboğazlığı işitenlerdendir.

Biz bütün duyup öğrendiklerimize rağmen bu «kardeşleri» daima yararlanabileceğimiz bir durumda bulundurmak yolunu tercih ettik. Bu sebeple kendilerini idare ettik. Yozgat'tan sonra Ankara üzerinden Kütahya bölgesine gönderdik. Bu konuya tekrar dönmek üzere sözü asıl konumuz olan Yeşilordu'ya getireceğim.

Bilginize sunmuştum ki her yerde Yeşilordu teşkilâtını benim adıma kuruyorlardı. Şahsen tanıdığım kimselerden birinin Erzurumlu Nazım Nazmi Bey'in görevli bulunduğu Malatya'dan gönderdiği bir mektupta Yeşilordu teşkilâtının beni sevindirecek biçimde genişletilmesine çalışıldığı bildiriliyordu.

Bu haberden uyanarak bu gizli dernek hakkında araştırmalar yaptım. Bu derneğin nitelik bakımından zararlı bir şekil aldığı görüşüne vardım. Hemen kapatılması gerektiğini düşündüm. Bu konuda tanıdığım arkadaşları aydınlattım. Görüşümü söyledim. Onlar da gereğini yerine getirdiler. Fakat Genel Sekreter olan Hakkı Behiç Bey derneğin kapatılması ile ilgili teklifimin yerine getirilmesinin mümkün olmadığını söyledi.

Ben kapattırırım dedim. Bunun da imkânsız olduğunu çünkü durumun tahminden daha büyük ve daha güçlü olduğunu ve bu derneği kurmuş olanların sonuna kadar maksatlarından ayrılmayacakları hususunda birbirlerine söz vermiş olduklarını kendine has bir tavırla söyledi.

Olaylar gösterdi ki biz bu gizli derneğin faaliyetine son vermeye çalıştığımız halde tam olarak başaramadık. Reşit Ethem ve Tevfik kardeşler başta olmak üzere dernek ileri gelenlerinden bir kısmı bu defa faaliyetlerine yıkıcı yönde ve bize karşı olarak devam etmişlerdir. Eskişehir'de çıkarttıkları «Yeni Dünya» gazetesi ile de düşünce ve maksatlarını saldırgan bir şekilde yayınlatıyorlardı.

Mustafa Kemal ve muhalifleri (2)

Çerkes Ethem hakkında 'milli kahraman'dan 'vatan haini'ne varan birbirine zıt çok sayıda değerlendirme yapılır. Kendisi 'Belki çok hatalarım oldu fakat asla vatan haini olmadım' demişti...



Tarihimizin her açıdan karanlıkta kalmış bir döneminin belki de en karanlık figürlerinden biridir 'Çerkes' Ethem Bey. Mustafa Kemal'e Yunus Nadi'ye ve Nâzım Hikmet'e göre 'vatan haini'dir. Cemal Kutay'a göre 'büyük Turancı' 'milli kahraman'; Doğan Avcıoğlu'na göre 'başıbozuk' 'çeteci'; Bolşeviklere göre "Kemalistlerin solun içine yerleştirdiği provokatör"; İngilizlere göre 'Alman ajanı' Almanlara göre 'Antant ajanı'dır. Kendisi ise "Belki çok hatalarım oldu; fakat asla vatan haini olmadım" demişti. Üstelik bu tanımlardan hangisinin doğru olduğuna bugün de karar verilemedi. Peki Milli Mücadele'ye katıldığı 1919 yılından Yunanlılara sığındığı 1921 yılına kadarki dönemde ne olmuştu ki Ethem Bey böylesine tartışmalı bir figür haline geldi?
Kafkasya'dan göç eden Çerkes boylarından Adigelerin Şapsığ Oymağı'nın Dipşov Ailesi'nden gelen Ethem Bey 1886'da bugün Balıkesir'e bağlı olan Emreköy'de doğdu. Ziraat ve değirmencilikle geçinen ailenin beş oğlunun en küçüğüydü. İki ağabeyi Rum çetecilerle savaşırken ölmüş Reşit ve Tevfik beylerse Askeri Okul'dan mezun olmuştu. 19 yaşında evden kaçıp İstanbul'a gelen Ethem Bakırköy Süvari Küçük Zabit Mektebi'nden mezun olduktan sonra Bulgar cephesinde savaştı. 1. Dünya Savaşı sırasında daha önce babasının da üye olduğu İTF'ye ve Teşkilat-ı Mahsusa'ya katıldı. Kardeşi Reşit'le kendisini Milli Mücadele'ye davet eden kişinin yine Çerkes asıllı Rauf (Orbay) Bey'e bağlı görev yapan Bekir Sami Bey olduğu sanılır.

'Düzenli' güç yokluğu
Ankara'ya karşı isyanların bastırılmasında önemli rol oynayan Çerkes Ethem (Atatürk'ün solunda) hizmetleri için Mustafa Kemal'den bir tebrik telgrafı da almıştı.

Ethem Bey hapishanelerden salıverdiği suçluların ağırlığını oluşturduğu 3-4 bin kişilik birliğiyle Salihli Cephesi'ni kurduğunda ortada Ege'yi işgal eden Yunan kuvvetleriyle savaşacak düzenli ordu diye bir şey yoktu. Dahası yıllardır süren savaşların verdiği büyük bıkkınlık yüzünden sayıları 300 bine ulaşan asker kaçakları ciddi bir sorun haline gelmişti. Nitekim Meclis tarafından 'Kuvva-i Seyyare ve Kuvva-yı Tedibiye Umum Kumandanı' ilan edilen Ethem Bey'in birlikleri Bolu Adapazarı Düzce ve Anzavur Ahmet ayaklanmalarını bastırdıktan sonra Mustafa Kemal 2 Mayıs 1920'de Ali Fuad Paşa aracılığı ile çektiği telgrafta "Başarıları ve hizmetleri kurtuluş tarihimizde en parlak satırları işgal edecektir" diyerek ondan övgüyle bahsetti Meclis'teki bazı mebuslar kendisine 'Ümid-i Halas' (Kurtuluş Ümidi) 'Münci-i Millet' (Milletin Kurtarıcısı) 'Kahraman-ı Millet' diye övgüler düzdü.
Ankara hesabına yazılacak tek bir başarının olmadığı o karanlık günlerde Ethem Bey Yozgat'ta patlak veren Çapanoğlu İsyanı'nı bastırması için davet yapıldığında Meclis'e hitap ederek "...Orta Anadolu'da ve bir köşede hiçbir ecnebi ve İstanbul Hükümeti ile irtibatı kalmayan Yozgat İsyanı'nı söndürmekten acizsiniz. Anladığım şudur ki bidayetten beri hâlâ vaziyeti kavrayamadınız ve yahut da şahsi ve daha ehemmiyetsiz şeylerle meşgul oluyorsunuz. Ve belki de (.) tamimler tebliğler konferanslarla her şey olup bitiverecek sandınız ve aldandınız af buyurunuz. Bu serzenişten muradım bu gafletler tekerrür etmesin temenniyatına mebnidir. Ben bu kalan isyan meselesini emriniz üzerine uhdeme alıyorum. Ve sizleri bu gaileden kurdaracağımı ümit ediyorum" diye böbürlenmekten kendini alamadı.


Mustafa Kemal'in kutlaması Meclis'in 'Ethemci' olduğunu bilen Mustafa Kemal bu sözleri sineye çekmiş hatta Ethem Bey isyanı bastırıp Ankara'yı büyük bir beladan kurtardıktan sonra kendisine "Bütün kalbimle zatıalilerinizi ve kahraman savaş arkadaşlarınızı kutlarım" şeklinde bir telgraf yollamıştı ama artık Milli Mücadele'nin liderliğini Ethem Bey'e kaptırdığının farkındaydı. Bu yüzden Ethem Bey isyanda kusurlu gördüğü Ankara Valisi Yahya Bey ve Refet (Bele) Bey'in cezalandırılmak üzere Yozgat'a gönderilmesini istediğinde bu talebe 'hayır' dedi. Bu tavra sinirlenip "Ankara'ya dönüşümde Büyük Millet Meclisi Başkanı'nı Meclis önünde asacağım" dediği rivayet olunan Ethem Bey'in Yozgat dönüşü Sovyet Rusya'nın gözüne girmek için Mustafa Kemal tarafından eski İttihatçılara kurdurulan 'İslamcı-bolşevik' Yeşil Ordu Cemiyeti ile temasa geçmesi ise alarm zillerinin çalmasına neden oldu. Mustafa Kemal ilk iş olarak Yeşil Ordu Cemiyeti'nin kapatılmasını emretti.


Nasihat heyeti
Sıra askeri başarıların sorgulanmasına gelmişti. 24 Ekim 1920'de Batı Cephesi Komutanı Ali Fuad (Cebesoy) Paşa'nın emrindeki iki piyade tümeni ve Ethem Bey'in Kuva-yı Seyyâresi Ankara'nın itirazlarına rağmen Gediz'de konuşlanmış olan Yunan tümenine bir baskın yaptı. Baskın Ethem Bey'e göre 'başarılı' Ankara'ya göre 'başarısız' idi. Daha sonradan o sırada Ertuğrul Grubu Kumandanı olan Kazım (Özalp) Bey her iki tarafın da aynı zamanda geri çekildiğini yani ortada ne yenilgi ne de yengi olduğunu söyledi. Ne var ki Ankara'nın yorumu belirleyici olduğundan Ali Fuad Paşa Moskova'ya elçi olarak gönderildi yerine Ethem Bey'in hiç sevmediği Albay İsmet Bey getirildi. Sonunun yaklaştığını hisseden Ethem Bey önce İsmet Paşa'nın karargahına silahlı baskın düzenledi. Ardından Mustafa Kemal'in İstanbul'dan gelen Yusuf İzzet Paşa'yla buluşma bahanesiyle kendisini Bilecik'te öldürtmeye teşebbüs ettiğini ileri sürerek Kütahya'ya geçti.
Bundan sonrası çok açık değildir. Ethem Bey 9 Aralık 1920'de Mustafa Kemal'e "Paşam hayatınız ve mevkiiniz bendenizce son dereceye kadar mukaddesattan sayılır.(.) İnsan hatasız olmak ikaz etsinler. Ben memleketin selameti için amir kabul ettiğimin değil en aciz mensupların bile mütalaasına müracaat ediyorum" demiş fakat kendisiyle görüşmek üzere Meclis tarafından gönderilen Nasihat Heyeti'nin iyimser raporlarına rağmen Mustafa Kemal 27 Aralık 1920'de meselenin 'kuvvet yoluyla hallolması' için Batı ve Güney Cephesi komutanlarına birer telgraf çekmiştir.
Meclis zabıtlarına bakılırsa Ethem Bey bu telgraftan iki gün sonra yani 29 Aralık'ta Meclis'e ağır bir telgraf çekti.

'Hain' ilanı
Mustafa Kemal Meclis'te öfkeyle telgrafı okuduktan sonra milletvekilleri arasında ateşli bir tartışma başladı ve iki gün sonra iki oy farkla Ethem Bey 'hain' ilan edildi. Burada ilginç olan nokta Meclis zabıtlarında sadece 'telgraf okundu' ibaresinin olması buna karşın metnin olmamasıdır. Bu konu önemlidir çünkü Ethem'in hangi ifadelerinin 'vatan haini' ilan edilmesine neden olduğu bilinmemektedir. Zabıtta yer almayan bu metin ilk kez 1955 yılında Yunus Nadi tarafından bastırılan "Çerkes Ethem Kuvvetlerinin İhaneti" adlı broşürde boy gösterir. Buna göre telgraftaki en ağır itham "Ankara'da toplanan Meclis'in ne şekilde toplandığını tabii hepimiz biliyoruz. İlk icraatı da bu fakir milletin sırtından kendilerine senede üçyüz bin küsur lira tahsisat yapmaları olmuştur ki senede içlerinde yüz lirayı bir arada gören pek azdır. Şimdi bol bol dalkavuklukla meşguldürler" ifadesidir. Bu tarihten sonra taraflar arasında başka telgraflar gidip gelir. Bunlardan 2 Ocak 1921 tarihinde İsmet Paşa'ya yazılan ve "Baki ilk selam" diye biten telgrafta Ethem Bey "köprüyü geçinceye kadar öyle olsun diyorsunuz ama bilmiyorsunuz ki köprünün binde birine ulaşmamışsınızdır. Ah içleri fesat dolu yurtseverler zavallı Millet Meclisi sizin askeri sahte ünlerinizi anlamış değil.(.) Tarih bana az size çok lanet edecektir" demektedir.

Yunanlılara gitmeden önceki tereddüt

Kardeşleri Yunanlılara sığındıktan sonra Ethem Bey bir süre bekledi 1. İnönü Muharabesi'nden sonra 64 adamıyla Yunanlılara sığındı

İsmet Paşa Ethem Bey'in hoşlanmadığı komutanlardandı. Ethem Bey'in Yunanlılara sığınmasının arkasında ikili arasındaki gerginliğin payı büyüktü.

İsmet Bey'in "son selam" diye biten olumsuz mektubu üzerine adeta isyan etmek zorunda kalan Ethem Bey 3 Ocak'ta Yunanlılarla temasa geçer. Ethem Bey'in emrinde o sırada emrinde 2000 kadar milis vardır. Kendisini teslim almak için gönderilen 11. Tümen'in iki alayı ile 61. Tümen'in toplam mevcudu ise yaklaşık 13 bin kişidir.
Bu güç dengesizliğine rağmen daha önce gözü kara davranışları ile tanınan Ethem Bey'in savaşmayı göze alamamasını yorgun ve hasta olmasına bağlamak mümkün. Adamlarına düzenli orduya teslim olmak; dağa çıkmak ve Yunanlılara sığınmak şeklinde üç seçenek sunan Ethem Bey'in kardeşleri Yunanlılara sığındıktan sonra kararından vazgeçerek 300 kişilik birliği ile süre Manyas Sındırgı Susurluk civarında dolaşması durumu içine sindiremediğini gösterir. Ancak İsmet Bey'e soyadını kazandıran I. İnönü Muharebesi'nin kazanılmasından sonra Ankara'nın elinin güçlendiğini görünce 27 Ocak'ta 64 adamı ile Yunanlılara teslim olmak zorunda kalır.


Hikâyenin anlamı


Bu hikâye ne anlama gelmektedir? Düşmana teslim olmak gibi aşağılayıcı bir eylemde bulunduğu için kendisini 'hain' olarak görenlerle adeta isyana zorlandığını düşünerek 'çaresiz bir kahraman' muamelesi yapanları anlamak mümkündür. Ancak bu tür öznel değerlendirmeleri bir yana bırakırsak hem Ethem Bey ve benzeri çetecilerin Milli Mücadele'nin mali gücünü sağlayan servet sahibi yerel eşraf ve tüccarlardan zorla haraç alması gibi eylemlerin henüz yeni palazlanan 'milli burjuvaziyi' korkutmuş olduğunu hem de 21 Şubat-12 Mart 1921'de Londra'da toplanan konferans masasında yer almak isteyen Ankara'nın Batılı güçlerin güvenini sağlamak için Milli Mücadele'nin 'Bolşevik olduğu' yolundaki kuşkuları gidermek ihtiyacında olduğunu düşünebiliriz. Nitekim Ethem Bey'in tasfiyesi ile birlikte Türkiye Halk İştirakiyyun Fırkası ve Mustafa Kemal tarafından kurdurulan 'resmi' Komünist Partisi gibi sol oluşumlar kendini feshederken bu talimatı dinlemeyen Yeşil Ordu Cemiyeti mensupları İstiklal Mahkemesi tarafından çeşitli cezalara çarptırıldı. Sonuç olarak düzenli ordunun desteği ile merkezi elinde tutan kesimler çetecilikle merkezi ele geçirmeye çalışan ve bir bölümü düpedüz 'İttihatçı' bir bölümü ise 'İslamcı-solcu' nitelikteki çevresel güçleri tasfiye etti. Bu çatışmanın ikinci katmanını Balkan kökenli İttihatçılar'la Çerkes kökenli İttihatçılar'ın mücadelesinin oluşturduğunu ileri sürenler ayrıca İnönü'nün kişesel olarak belirleyici olduğunu düşünenler de vardır.



--------------------------------------------------------------------------------


Çerkes Ethem'in sürgün yılları
27 Ocak 1921'de Yunanlılara teslim olduktan sonra İzmir'de hastaneye yatırılan Ethem Bey oradan 19 ay kalacağı Atina'ya ardından da Berlin'e götürüldü. Frankfurt yakınlarındaki Könisgstein kasabasındaki sanatoryumda bir süre kaldıktan sonra bilinmeyen bir tarihte Bağdat'a geçti. Cumhuriyet'in 10. yılında kendisinin de arasında olduğu 150'likler için çıkarılan genel aftan kardeşleri yararlandı ama kendisi dönmedi. Ürdün'ün başkenti Amman'da tek odalı ker**** bir evde hasta yalnız ve yoksul biri olarak sürekli ölüm korkusu içinde yaşadı. 21 Eylül 1948'de öldü ve Amman'daki Kabartay Mezarlığı'na gömüldü.
Sürgün yıllarında Yunanlıların uçaklarla Türk ordusuna dağıttığı bildirilerden birine imzasını attığı iddiası dışında aktif bir Yunan destekçiliğinden söz edilmedi. Yabancı arşiv belgelerine göre sürgün yıllarında Yunan veya İngiliz makamları tarafından itibar görmediği ve maaşa bağlanmadığı gibi her zaman kuşkulanılan biriydi.
Nutuk'ta bile kendisinden 'Çerkes' diye söz edilmediği halde resmi tarihte 'Çerkes' diye anılmasını 'hayatında maruz kaldığı en büyük haksızlıklardan biri' olarak nitelediği söylenir. Gerçekten de her ne kadar birliklerinde çok sayıda Çerkes kökenli milis varsa da mücadelesinde hiçbir zaman etnik kökenini öne çıkarmamıştır. Hatta Çerkes asıllı olan Anzavur Ahmet'in isyanını o kadar kanlı biçimde bastırmıştır ki bu olayın Çerkes toplumu üzerindeki yıkıcı etkisi hâlâ sürer. 1947'de yazdığı "Gerçeklere Doğru Uyarı İçin Şiddetli Bir Haykırış" adlı risalede olayları kendi açısından anlatırken Mustafa Kemal için 'Neron' 'Mustafa Deccal' gibi ağır ifadeler kullanır ve Anzavur meselesinde kendisini yanıltanın kardeşi Reşit Bey olduğunu iddia eder.