Konu: Aristoteles’ Te Mantık Kavramı(Aristo Mantığı)

Aristoteles denilince, çokça kullanılan bir söylem hemen aklımıza gelir. ‘’Aristo Mantığı’’. Çoğu kişinin de anlamını tam kavramadan söz ettiği hatta küçümseyerek kınadığı bu deyişten yola çıkarak, Aristoteles’ i ve öne sürdüğü mantık kuramının üzerinde biraz duralım.

Aristoteles’ in ilk büyük başarısı, kendisinden öncekilerden hemen hemen hiçbir şey almadan, bütünüyle kendisine ait denebilecek yeni bir bölümü, Mantık’ ı yaratmış olmasıdır.
Mantık, doğru düşünme sanatı ve yöntemidir. Her birimin, her düşünce düzeninin ve sanatın yöntemi mantıktır. Müzikte bile mantık vardır.
Sokrat’ ın tanımlar üstünde direnmesinin, Platon’ un ise her bir kavramı inceden inceye işlemesinin ardında bu yeni bilim gizliydi. Aristoteles’ in tanımlar üzerine yazdığı küçük eser, mantığının bu kaynaktan nasıl yararlandığını gösterir.
Bir nesneyi ya da terimi nasıl tanımlayacağız ? Aristoteles, her tanımın iki bölümü olduğunu, iki sağlam ayak üzerinde durduğunu söylemiştir.Şöyle ki; Öncelikle yapılacak şey söz konusu nesneyi, bir sınıfa, öbeğe veya gruba sokmaktır. Bu grubun nitelikleri ayni zamanda nesnenin kendisine de aittir.Buna bir örnek vermemiz gerekirse; insan her şeyden önce bir hayvandır. Sonra da nesnenin, kendi sınıfındaki öteki şeylerden ne bakımdan ayrı olduğunu gösterir.Yani insan, Aristoteles’ in sisteminde rasyonel (akıllı) bir hayvandır. <<özel ayrılığı>>, öteki hayvanlardan farklı olarak akıllı oluşundandır.
Şimdi Aristoteles’ in, Platon ile çatışmasına yol açan, şu ünlü <<evrenseller>> sorununa geliyoruz: Günümüze kadar gelecek olan ve bütün Ortaçağ Avrupa’ sını <<realistler>>(gerçekçiler) ve <<nominalistler>>(adçılar) diye ayıracak olan savaşın ilk çatışmasıdır bu. Aristoteles, her hangi bir cins ismine, bir sınıftaki öğelere genel olarak uygulanabilecek herhangi bir ad’ a <<evrensel>> diyordu. Ona göre hayvan, insan,kitap, ağaç evrenseldirler. Ancak bu evrenseller, elle tutulabilecek nesnel gerçekler değil, öznel kavramlardır. Bunlar ad’ dır. Nesneler değildir. Bizim dışımızda bütün var olanlar türel (generik) ve evrensel nesneler dünyası değil, özel ve özgül nesneler dünyasıdır. Ama ,genei –insan, ya da evrensel –insan ancak düşüncede vardır. Dış bir varlık ya da gerçek (realite) değildir.
Aristoteles’ e göre , Platon, evrensellerin nesnel varlıklar olduğunu ileri sürmüştür. Nitekim, Platon, evrenselin, özelden çok daha sürekli, önemli ve gerçek olduğunu, özelinse kıyıya durmadan vuran dalgaların üzerinde bir dalgacık olduğunu söylemiştir. İnsanlar doğar, ölür, ama insan sonsuza kadar sürer gider.
Her şeye rağmen, Aristoteles’ in sağlıklı bir davranışı vardır. Hemen hemen çağdaş anlamda bir gerçekçidir. Platon öznel bir geleceğe gömülmüşken, o, nesnel ‘ şimdi’ ile uğraşmaya kararlıdır. Sokratçı-Platoncu tanımlamada nesnelerden ve olaylardan kuram ve fikirlere; özellerden genellere, bilimden skolastisizme doğru kaymaya bir eğilim vardır. Sonunda Platon genellere, öylesine kendini kaptırdı ki, özel şeyleri belirleyen bu geneller oldu. Fikirlere öyle bağlandı ki, olguları tanımlayan ya da seçen bu fikirlerdi artık. Aristoteles ise nesnelere, << doğanın solmayan yüzüne>> ve gerçeğe dönmeyi öğütlemiştir sürekli olarak kuramında. Somut ayrıntıları, kanlı canlı özeli tutkuyla seçmekteydi. Yani, Platon genele ve evrensele öylesine bağlanmıştı ki, Devlet’ inde mükemmel bir devlet meydana getirmek isterken,özeli yok etmişti.
Ancak, Aristoteles’ in bir çok konuda ters düştüğü öğretmeni, Platon’ nun bir çok niteliklerini de benimsediğini gözlemlemekteyiz. Bunu benzerler bir birleriyle çatışırlar şeklinde veya her şey karşıtıyla birlikte var olur söylemiyle de açıklarsakta, Aristoteles örneğinde bir başka biçimini görmekteyiz.Onun Platon’ a böylesine amansız davranması ve karşı koyması, kendisinde büyük çapta bir Platonculuk olduğundan olsa gerekir.
Aristoteles’ in felsefe eserleri arasında, hatta en kendine özgü olanı tasım öğretisidir. Bir tasım üç önermeden meydana gelir. Üçüncüsü (sonuç), öteki iki önerme (‘ilk’ ve ‘ikinci’ öncüller) kabul edilmiş olan gerçeklerden doğmaktadır.
Sözgelişi, insan akıllı bir hayvandır. Öte yandan, Sokrat bir insandır; o halde Sokrat aynı zamanda akıllı bir hayvandır. Matematik bilen hemen görecektir ki, tasım’ ın yapısı, ‘’ ayni şeye eşit olan iki şey, birbirine eşittir’ e benzer. A, B ise, C de A ise, o halde C, B dir.Güçlük şuradadır; Tasımın, ilk öncülünün doğrulanması gereken asıl şeyi ispatlanmış gibi kabul etmesindendir. Çünkü, Sokrat akıllı değilse (insan olup olmadığı da sorulmuyor ayrıca), insanın akıllı hayvan olduğu evrensel açıdan doğru olmaz. Ama , tasımın hakikati ortaya çıkarmaya yarayan bir mekanizmadan çok, düşüncenin ortaya konup, açığa çıkarılması için baş vurulan bir yol olduğu gözükmektedir.
Günümüzde bile hala Aristoteles’ in bu tasımı tartışılmaya değer görülmekte olup, üzerine yüzlerce sayfa kitap yazılmaktadır.

Will Durant

tesekkurler dostum

Zaten her söz bir yol bir soru bunuda hep söylüyorum. Sağol yazı için.

(m. o. 384 - 322) yunan filozofu. aristoteles, yalnizca buyuk yunan filozoflarinin en sonuncusu degil, avrupa'nin da buyuk biyologlarindan ilki idi. platon'un akademisinde 20 yil ogrencilik yapan aristoteles, bir sure sonra atina'dan gocup buyuk iskender'in egiticiligine getirildi. m. o. 355'de atina'ya donerek unlu okulu "lykeion"u (lise) kuran aristoteles, buyuk iskender olunce yeniden atina'dan gocmek zorunda kaldi (m. o. 323) ve ertesi yil egriboz adasinda oldu.

platon'un tum duyular dunyasina ve etrafimizda gordugumuz $eylere sirt cevirmi$ olmasina ragmen, aristoteles bunun tam tersine gercekci bir $ekilde baliklari, kurbagalari, anemon ciceklerini ve gelincikleri inceledi. aristoteles, "gercekten var olan nedir? " sorusuna, "$u gormu$ oldugumuz tek tek nesnelerdir; $u insan, $u masa, $u agac gibi fertlerdir. yoksa, platon'un dedigi gibi goremedigimiz idealar degildir" cevabini verir. ayrica, platon bir $air ve destan yazari iken, aristoteles'in yazilari ansiklopedi maddeleri gibi kuru ve detaylidir. buna kar$ilik yazilarinin temelini o gune kadar hic yapilmami$ doga ara$tirmalari olu$turur.

aristoteles platon'la "tavuk" fikrinin tavuktan once var oldugu konusunda da ayni fikirde degildi. aristoteles'in tavuk bicimi ile kastettigi $ey, tavugun ozgun ozellikleri olarak her tavukta var olan $eylerdi. bu yuzden tavugun kendisi ile tavuk bicimi, ruhla beden gibi birbirinden ayrilamayacak $eylerdi. aristoteles'in platon'un idea ogretisi hakkindaki bu ele$tirileri du$unce yonteminde de cok onemli bir degi$im anlamina gelir. cunku platon icin gerceklik aklimizla du$undugumuz bir $ey iken, aristoteles icin gerceklik duyularimizla algiladigimiz bir $eydi.

aristoteles'e gore dogada ce$it ce$it neden vardi. bunlarin icinde en onemlisi onun "ereksel neden" dedigi nedendir. aristoteles, dogadaki cansiz sureclerde de "ereksel neden" ariyordu. ornegin, yagmurun yagdigini cunku bitkilerle hayvanlarin buyumek icin yagmura gereksinimi oldugunu soylerdi. "ereksel neden" ile kastettigi buydu. goruldugu gibi aristoteles bir anda yagmur damlalarina bir gorev ya da bir "amac" veriyordu.

aristoteles dogayi ciddi bir $ekilde duzenlemek istiyordu. dogadaki her $eyin degi$ik guruplar ve alt-guruplarda bir araya geldigini gostermeye cali$iyordu. ayrica aristoteles insanlarin kavramlarina bir duzen getirmek isteyen titiz ve duzenli biriydi. bu yaniyla mantigi bir bilim olarak kuran ki$i de o oldu. hangi cikarimlarin ya da kanitlarin mantiksal olarak gecerli olduguna ili$kin kesin kurallar one surdu.

aristoteles'e gore dunya kure bicimindedir ve her $eyi icine alir; evrenin merkezinde yer vardir ve yer hareketsizdir. aristoteles dunyadaki devinimleri yildiz ve gezegenlerin yonettigini du$unuyordu. ancak gokyuzu cisimlerini de hareket ettiren bir $ey olmaliydi. bu guce aristoteles "ilk devindirici" ya da "tanri" diyordu. "ilk devindirici"nin kendisi hareket etmez ve o gokyuzundeki cisimlerin ve dolayisiyla dogadaki her $eyin hareketlerinin "ilk nedeni"dir. aristoteles uc tur mutluluk oldugunu soyler: ilk tur mutluluk, arzu ve isteklerin oldugu bir hayattir.

ikincisi, ozgur ve sorumlu bir vatanda$ olarak var olunan bir hayattir. ucuncu tur mutluluk ise ara$tirmaci ve filozof olunan hayattir. aristoteles, insanin mutlulugu icin bu uc ko$ulun da bir arada var olmasi gerektigini israrla belirtir ve tek yonlulugu reddeder. insanlarla ili$kilerimizde de "altin orta"yi tutmaktan soz eder aristoteles: ne korkak ne cilginca atilgan, sadece cesur olacagiz. ne cimri ne savurgan, sadece bonkor olacagiz der.

aristoteles'e gore insan bir "politik varlik"tir ve insani cevreleyen toplum olmadan gercek anlamda insan olunmaz. aristoteles'e gore devlet, ahlaki ve manevi gayelerle bir araya gelmi$ olan insan topluluklari demektir. insanlar ne hayvanlar gibi yalnizdir, ne de tanri gibi tek ba$inadir. insanlarin birbirlerine ihtiyaci vardir. "insan toplumsal bir canli"dir ve toplum, ailelerden olu$ur. devletin $eklini devletin kanunu belirler. devlet $ekilleri kendiliklerinden ne iyidirler ne kotudurler. ancak iyi ya da kotu yonetimler vardir.

aristoteles uc iyi devlet turunden soz eder. bunlarin ilki, devletin ba$inda tek bir ki$inin bulundugu monar$idir. bu devlet biciminin iyi olabilmesi icin ba$taki ki$inin kendi cikarlari ugruna devleti kotuye kullanmamasi gerekir. bir diger iyi devlet bicimi aristokrasidir. aristokraside devleti yoneten bir gurup lider vardir. ucuncu iyi devlet bicimi de aristoteles'in politeia demekle kastettigi demokrasidir. ancak bu yonetim biciminde de var olan tehlike, bir demokrasinin kolayca bir ayaktakimi egemenligine donu$ebilmesidir.

aristoteles'e gore kadinda bir $ey eksiktir. hatta kadin "eksik bir erkek"tir. ureme olayinda erkek etkin ve verici iken, kadin edilgen ve alicidir. cunku cocuk erkegin ozelliklerini alir, diyordu aristoteles. aristoteles'in avrupa uygarligina bir ba$ka katkisida pek cok bilimin bugun dahi kullandigi bilimsel dilin kurucusu, bir cok bilimi kurup duzenleyen bir filozof olu$udur. caginin a$agi yukari butun bilim dallarinda yapitlar vermi$ olan aristoteles'in ortaya koydugu kesin gozlem ve siniflama kurallari, ibni sina ve ibni ru$d'un yapitlarinin cevirileri araciligiyla ortacagda butun bati kulturune damgasini vurmu$, aquinolu tommaso'nun hiristiyanlik ile aristoteles mantigini bagda$tirmak cabalariysa, dogmaci ozelliklerinden oturu, geli$meyi kosteklemi$tir.

aristoteles uc iyi devlet turunden soz eder. bunlarin ilki, devletin ba$inda tek bir ki$inin bulundugu monar$idir

su cumle koca yazıda dıkkatımı ceken tek yer