SOVYET BELGELERİNDE ERMENİ SORUNU





SSCB ARŞİV/3848


Ermeni Sorunu


Alemdar Gazetesinden yapılan alıntı:

Karabekir'in Ermenistan'a saldırısı, Ermeni düşünürlerinin Milletler Cemiyetine başvurusu (Sadi Borak'ın özeti)



Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti Matbuat ve İstihbarat Müdüriyet Umumiyesi

Umumi

Hususi 1100

Büyük Millet Meclisi Riyaseti Celilesine

16 Kanunevvel 226

Ahiren vurüd eden Alemdar Gazetesinde şayan-ı dikkat görülen münderecat suretleri leffen arz ve taktim kılınmıştır efendim

Müdir Umimi

imza



16 Teşrinisani tarihli Alemdar'dan

Yeni şerait (Çağdamarodan)



Karabekir Kazım 7 Teşrinisani'de akdolunan mütarekeyi mütakip Ermenistan hükümetine bir ültimatom vererek gayet ağır haysiyet şiken teklifat dermeyan eylemiştir. Türkler yalınız külliyetli mıktar mühimmat teslimini değil, Ermenistan Gürcistan hududunda k‰in (sanahin)'e kadar Ermenistan demiryolunun mürakabasını istedikleri gibi Ermeni kuvvetlerinin Ermenistan'a yalınız Erivan vilayetiyle bir takım dağlık arazi kalacak kadar bir hududa çekilmesini taleb eylemişlerdir. Bu ültimatomun müddeti 24 saatta hitam bulduğundan 11 Teşrinisani nisvuleylinde taarruzlara ibtidar (tekrar başlamak) edilmiştir.





Bir Müracaat (Aynı tarihli Alemdar'dan)



Ermeni ve Gürci mütefekkirleri, Cemiyeti Akvam'a, parlementolara, mafil saireye müracaatle demişlerdir ki, iki seneden beri garpda bitmiş olan harb-i umumi şarkta ve bilhassa Kafkasya'da şedid bir surette başladı. Mustafa Kemal Enver taraftarları bir çığ gibi Ermenistan'ı kapladılar.

Şark'ta Tatarlar Bolşeviklik nikabı arkasında Ermeni halkını korkutuyorlar. Yalnız kendi askeriyle mücadele eden Ermenistan istiklal ve hürriyetini müdafaa için kahramanane mukavemet etti. İttihat ve İslam taraftarı Türkler, Ermenistanı mahvettikten sonra Premesthikovask muahedesini gayrimeşru bir surette tatbik ettirmek için Gürcistan üzerine yürümekten çekinmediler.



16 Teşrinisani Alemdar'dan:

Kemali Taarruzu Hakkında


Tiflis'te intişar eden Rus (komünist) gazetesi Kemalilerin Ermenistan'a karşı taarruzları hakkında akibeti hususatı yazıyor: Mustafa Kemal Avrupayı daha itilakar (uyumlu) kılmak gayesini takibetmezse, onun Ermenistan'a hakimiyeti kendisine bir faide temin edemez. Evvel emirde şunu tahmin ediyoruz ki Kemali kuvvetlerini Ermenistan'da istimali ancak bir maksadı sevkülceyşiyi haiz olabilir ve askerlik noktai nazarından bu maksat meşrudur. Fakat Kemal kuvvetleri yalınız bu maksadıyle iktifa etmeyerek, Ermeni vilayetlerini tahtı hakimiyetlerine geçirmek istiyorlarsa, o zaman emperyalistliğe mütemayil olduklarını izhar etmiş bulunacaklardır. Şark halkına mahsus Baku kongresi ahaliye kendilerine boyunduruklarını tahmil temayülünde bulunacak han ve paşaların kuvayi dahiliye ve hariciyelerini iskat davetinde bulunmuştur. Halbuki başında Mustafa Kemal bulunan hareketi milliyenin şekli böyledir. Yani ahaliye boyunduruk tahmil etmektir.

(Bozfor)



ABD, Türkiye'ye karşı Ermeni sorununu kaşıyor

Sovyet belgeleri:

'Ermeni soykırımı' yalan


ABD Temsilciler Meclisi Dışilişkiler alt Komitesi "Ermeni Soykırımı Karar Tasarısı"nı onayladı. Böylece ABD'den Türkiye'ye bir saldırı daha başlatılmış oldu. Washington, şimdi Türkiye'ye karşı "Ermeni Soykırımı" kılıcını sallıyor.

Öte yandan Sovyet Devlet Arşivi'nde yer alan belgeler ise gerçeğin tam tersi yönde olduğunu gösteriyor. Arşivde yer alan en önemli belgelerden biri 1926 yılında yayımlanmış olan Büyük Sovyet Ansiklopedisi. Ansiklopedi şu tanıyı koymuş: "Ermeni sorununa dış açıdan bakıldığında, büyük kuvvetlerin Türkiye'de merkezkaç kuvvetleri destekleyerek, Türkiye'nin zayıflatılması ve daha kolay sömürgeleştirilmesi görülür." Bu dış kuvvetler, yine Büyük Sovyet Ansiklopedisi'ne göre, büyük Batı devletleri ve Çarlık Rusyası'dır. Sovyet kaynaklarına göre olay bir katliam değil, "mukatele"dir. Yani boğazlaşma.

Dönemin Sovyet önderleri arasındaki yazışmalar, Rus Komünist Partisi Merkez Komite raporları, soykırım iddialarının gerçekdışı olduğunu gösteren bilgilerle dolu. Aydınlık bu belgelerden bazılarını kamuoyunun dikkatine sunuyor.





STALİN: VAN-MUŞ-BİTLİS'İN TÜRKLERCE BOŞALTILMASI EMPERYALİST TALEBİDİR


Stalin, Lenin'e gönderdiği bir telgrafta Çiçerin'in Van, Muş ve Bitlis'in Ermenilere verilmesi yolundaki tavrını sert bir dille eleştirdiğini vurgulayarak. Bu konuda Çiçerin'e yasak konulmasını istemişti.

Yoldaş Lenin. Ben, yalnız dün öğrendim ki, Çiçerin, ne zamansa Türklere aptalca (ve provokatörce) bir talep ileterek, (Türk nüfusun çoğunlukta olduğu Türkiye eyaletleri) Van, Muş ve Bitlis'i boşaltmalarını istemiştir. Bu emperyalist Ermeni talebi bizim talebimiz olamaz. Çiçerin'in milliyetçi ruhlu Ermeni telkinleri doğrultusunda Türklere nota göndermesini yasaklamak gerekir.





MERKEZ KOMİTE RAPORU: SÖZDE TÜRKİYE ERMENİSTANI

Sovyet Komünist Partisi Merkez Komite'nin 1921 tarihli Ermeni sorunu raporu, Sovyet arşivinde 54?4 koduyla saklanmakta. Bu raporda Ermenilerin Taşnak Partisine gönderilen arabulucu Sovyet heyetinden bahsediliyor.

Merkez Komitesi, yoldaşlardan Ter-Gabrielyan ve Ter-Vahanyan'ı, Taşnaklarla görüşmeler yapmak üzere Riga'ya gönderdi ve yine Merkez Komitesi, yoldaş Ioffe'yi de bunların yanına verdi. Biz, Taşnaklar tarafından önerilmekte olan koalisyon konusunun görüşüleceğini düşünmüştük. Yoldaş Ioffe, MK'nin önceden hiçbir talimat vermemiş olduğunu anlatıyor. Hangi konunun görüşüleceği ile ilgili en ufak bir talimatın dahi bulunmadığı bir ortamda, herhangi bir talimatın verilmiş olması mümkün değildir. Görüşmeler başlatıldığında ise temsilcilerimiz bize tek satır olsun göndermediler. Anlaşma taslağının hazırlanmış olduğu konusunda ilk ve tek telgrafı aldığımızda; biz, görüşmelerin artık başlatılmış olduğunu dahi bilmiyorduk. Şimdi temsilcilerimiz bu taslağı onaylanmak üzerine MK'ne önermekteler. Ben, bu taslağın ne yazık ki değil onaylanmasının, hatta ortaya çıkmış olmasının dahi politikalarımıza büyük zarar vurabileceğini kesinlikle belirtmek zorundayım. Her iki taraf, karşılıklı deklarasyon alış verişi şeklinde düzenlenmiş olan anlaşmayı parafe etmişler. Böylece, temsilcilerimiz tarafından parafe edilmiş, diğer bir deyişle RKP MK (Rus Komünist Partisi Merkez Komitesi) temsilcilerinin isimlerinin baş harflerinin yazılı olduğu cevap Taşnakların eline geçmiş bulunuyor. Bu cevabın (hemen hemen Taşnak önerilerini yansıtmakta olan) esprisi şudur: RKP MK temsilcilerinin açıklamasına göre, Ermeni halkının fiziki varlığını ve siyasi bağımsızlığını idame ettirebilmesi için sözde Rus Ermenistanı'nın sözde Türk Ermenistanı ile bütünleşmesi, yani Ermenistan'ın bağımsız ekonomik ve siyasi varlığı için eskiden Ermenilerin yaşamış olduğu Türkiye topraklarının birinciye birleştirilmesi gerekliliği vurgulanmaktadır. Böylece bizim heyet, Türkiye Ermenistanı'nın Türkiye'den koparılması gerektiğini itiraf etmiş bulunuyor. Belge öyle muğlak ifadelerle düzenlenmiştir ki, söz konusu bölgenin Türkiye'den zorla koparılabileceği gibi yorumlara rahatça imkan vermektedir. Bu, Rusya-Türkiye Moskova anlaşmasının yok edilmesi demektir. (...)



"SÖZDE TÜRKİYE ERMENİSTANI'NDA ÇOĞUNLUK MÜSLÜMANLARA AİTTİR"


Tüm politikalarımız, Türkleri inandırmalıdır ki, Moskova anlaşması bizim gözümüzde bir kağıt parçası olmayıp, bizimle Türkiye arasındaki meselelerin kesin çözümüdür. Sözde Türkiye Ermenistanı'nın Türkiye'den koparılması konusunu dile getirmemiz durumunda, Moskova anlaşmasının muazzam önemi alt üst edilmiş olacaktır. Şimdilerde eskilere göre daha makbul şartlar önermekteler. Taşnakların anlattıklarına göre, Bekir Sami demiş ki, Ermenistan'ın Sovyet olmaması durumunda Türk Ermenistanı'nı onlara verebilirler. Bu haber, yalnız ve yalnız Taşnakların ifadesine dayanmaktadır. Herhalukarda, Bekir Sami hangi gizli niyetle ve ne demiş olursa olsun, bir şey kesinlikle bilinmektedir ki, Türkler Ermenistan'ı savaşsız vermeyecekler, zira burasını Türkiye'nin bölünmez bir parçası olarak mütalaa etmekteler. Sözde Türkiye Ermenistanı denilen yerde çoğunluk müslümanlara aittir; ayrıca en dinamik ve savaşcı müslüman halk tam da bu bölgelerde, özellikle de Kars vilayetinde yaşamaktadır ki Türklerin düşüncesine göre bunlar (Türkiye'nin) askeri kudretini artırmak durumundadır. Türkler, Kars'ın stratejik durumunun kendi güvenlikleri için gerekli olduğunu kayıtsız ve şartsız olarak kabul etmektedirler. Af konusu, Taşnaksütyun'un meşru hale getirilmesi ve onlarla koalisyon yapılması meselesini Riga görüşmelerinden ayrılıkta ve tamamen yerel şartlardan hareketle değerlendirmek gerekmektedir ve Ermeni komünistlerin görüşlerini (ki bunlar henüz elimize ulaşmamıştır) de alarak. Benim kişisel kanaatimce, Taşnaklarla koalisyon meselesinin sözü bile edilemez. Bu, kokuşmuşluk ve provokasyondan başka bir şey vermez.



MDİVANİ'DEN STALİN'E ERMENİ SORUNU TELGRAFI: TÜRK HALKI ÇOK KURBAN VERDİ

5 Aralık 1920'de Mdivani'den, Stalin'e gönderilen ve 37/2 no ile tescil edilen telgrafta Ermenilerin Türklere büyük kayıplar verdirdiği ve bu yüzden yapılacak anlaşmalarda Türk tarafının haklı olduğu vurgusu yapılıyor.

Karabekir, anlaşma şartlarını düzenleyecek komisyon üyeleri konusunda yarın Ankara'dan bilgi alabileceğine ümit etmektedir; ayrıca Ankara'nın bu komisyonu da Moskova'ya gönderebileceğini düşünüyor. Komisyona başkan olarak, şimdilerde çok popüler olan ve inançlı bir İngiltere düşmanı olarak bilinen Karabekir'in atanacağını sanıyorum; bence bizim açımızdan en iyi adaydır. Karabekir Ermeni-Türk anlaşması konusunda Ankara'dan bilgi isteyecek; ama bunun Moskova'da Rusya ile Türkiye arasında (Ermenilerin minimal katılımı ile) görüşmelerin muhtemel konusu olarak algılıyorum. Anlaşmanın yeniden gözden geçirilmesi için Ermenilerle görüşmelere başlatılmasına ise kesinlikle yanaşmıyor; zira Türk halkı öylesine çok kurban vermiş ki, bunu hiçbir zaman kabul etmez ve kendilerine bu kadar zulüm etmiş olan Ermenilere neden taviz verilmesi gerektiğini anlayamaz. Özellikle de şimdi, Ermeni hükümetinin ne biçim bir şey olduğunun bilinmediği bir ortamda, bu kesinlikle mümkün değildir.



"SOVYET RUSYA GÜÇLERİ ZAYIFLARSA ERMENİLER ÇOK KÖTÜLÜK YAPABİLİR"


Taşnaklar henüz imha edilmemiştir ve Türklerin nefret ettikleri Dro gibi şahıslar hâlâ iktidardalar; halkın tüm tabakalarında hakim olan görüşe göre, Taşnaklar Sovyet yönetimine yamanmaya çalışacaklar, Ermeni aydınların ve zenginlerin büyük kısmı yurt dışındadır ve çalışmalarını devam ettirecekler; bu nedenle bu yıl Ermenistan'a (sovyetleşmiş olsa bile) en azından bir yıl ihtiyatla ve güvenmeden yaklaşmak gerekir, zira Sovyet Rusya güçlerinin hafiften zayıflaması durumunda çok kötülükler yapabilir. Türkler, Moskova konferansında İngilizlere karşı doğuda ortak Rus-Türk faaliyet planı oluşturma çalışmaları çerçevesinde, Gürcistan, Ermenistan ve tüm Güney Kafkas'la ilgili konuları halletmek istiyorlar. Türkler Novorossiysk'e gönderdikleri gemiye silah yükleme yasağının kaldırılmasını istiyorlar, bu konuda ben de kesinlikle ısrar ediyorum. Mezopotamya'da isyancı Araplar tarafından, Türklerin de desteklediği ve İngiltere'ye karşı başarıyla mücadele eden bir hükümet ilan edilmiştir. İngilizler ölü ve yaralı olarak ciddi kayıplar vermişlerdir. İngiltere, Mezopotamya ve İran'da askeri hazırlıklar yapmaktadır; Tebriz'e, İranlı partizanları organize edecek olan subaylar göndermiştir. Buradaki durumla yaptığımız tespitlerden sonra, Türklere karşı daha fazla güvensizlik oluşturulmasını uygun bulmuyorum, bu husus onları ciddi biçimde rahatsız etmektedir. Çiçerin'in nota göndermesini hızlandırınız.



MDİVANİ'DEN ORCONİKİDZE'YE TELGRAF: NAHÇIVAN ERMENİLERE VERİLEMEZ



Yine Mdivani'den Orconikidze'ye gönderilen ve 16/145 numara ile tescil ettirilen telgrafta, Türklerin Ermenistan'daki Sovyet ihtilaline sıcak baktığı, Sovyetler ile askeri işbirliğine gitme yönünde olumlu bir tutum sergiledikleri, ancak yine de Ermenilere güvenmedikleri vurgulanıyor.

Türklerin Ermenistan'daki Sovyet ihtilaline yaklaşımı olumludur, ama Ermeni komünistlere kesinlikle güvenmiyorlar; (bu güvensizlik) onların kendi açıklamasına göre daha iki yıl (Ermeniler Taşnak geleneklerini unuttuklarını kanıtlayıncaya kadar) devam edecektir. Ermenilere karşı güvensizliğinin bir sonucu olarak, Nahçıvan meselesinde ısrarlıdırlar; onların fikrince burasını Ermenilere vermek olmaz. Hatisov dün barış anlaşması imzaladı ama Karabekir, ihtilalden dolayı, şimdi yeni anlaşmalar yapılabileceğini de kabul etmektedir; yani bu konularda son söz artık (kendilerinin tam bir güvenle yaklaştıkları) Moskova'nın olacaktır.



"TÜRK ORDUSUNDAN ERMENİSTAN'DA DÜŞMANCA BİR HAREKET BEKLEMEK KESİNLİKLE YERSİZDİR"


Karabekir Sovyet Rusya ile, askeri işbirliğine kadar uzanan, çık sıkı ilişkiler kurma isteğini dile getirmektedir; bu (askeri) işbirliğini en önemli ve başlıca amaç olarak göstermektedir. Kendileri anlaşma komisyonuna ünlü ve popüler yoldaşların alınması gerektiğini ifade ettiler; onun fikrince bu husus Türk halkının gözünde büyük önem taşıyacaktır. Hatisov'un delegasyonu bugün Erivan'a gelecek; kendisinin imzalamış olduğu anlaşma metnini bugün alacak ve size göndereceğim. Ateşkes süresi hiç kuşkusuz uzatılacaktır. Türk ordusunun Ermenistan'dan çekilme süresi, askeri malzemelerin taşınmasına bağlantılı olarak bir ay kadar uzayacaktır. Onlar tarafından herhangi bir düşmanca hareket beklemek kesinlikle yersizdir; ayrıca onların burada bulunan üç tümeninden, Karabekir'in açıklamasına göre, geriye yalnız bir karma tümen kalmış, diğerleri Gürcistan sınırına sevk edilmiştir. Birliklerin Batı cephesine sevk edilmesi konusunda Karabekir diyor ki, şimdi kış mevsimi olmasından dolayı bu mümkün değildir. Gürcistan sınırında birliklerin mevcutluğunu, Gürcistan'la çıkabilecek anlaşmazlıklara bağlamaktadır. Geçtiğimiz günlerde Gürcistan hükümeti Ankara hükümetine baş vurarak barış anlaşması önermiştir, Ankara'dan henüz bir cevap yoktur. No.59/151.



TBMM HÜKÜMETİ DIŞİŞLERİ KOMİSERİ AHMET MUHTAR'IN RUSYA DIŞİŞLERİ KOMİSERİNE YAZISI


Türkiye Büyük Millet Meclisi ile Sovyet Rusya arasında ciddi bir yakınlaşma söz konusu olmuştur. Türkiye Ermenistan konusunda Rusya'nın arabuluculuğuna sıcak yaklaşmıştır. Belgenin numarası ve izlediği yol aşağıda ki gibidir.

Siyasi denetleyici aracılığıyla

hemen Çiçerin ve Stalin'e iletilecektir.

Orconikidze.

Suret

22/XI 17-20

Yoldaş Gelman, sizinkini aldım

Moskova ve Bakü No. 90, pr. 462, sl. Moskova ve Bak?. Askeri Devrim Konseyi. Orconikidze. Moskova'ya iletilmek için. Dışişleri Komiseri Çiçerin'e. Erivan, 19 Kasım, Gönderiyorum.

Size iletilmek üzere cephe ötesinden alınmış olan nota metni:

"Sayın Komiser, Türkiye Büyük Millet Meclisi hükumeti, Türk-Ermeni savaşına son verilmesi gibi insani bir önerinizden dolayı size teşekkür ediyor ve bu vesileyle aşağıdaki görüşlerimizi size iletmek istiyoruz. Birincisi, aracılık yapmak konusunda 3 Kasım 1920 tarihli mektubunuzda iletmiş olduğunuz öneri şükran duyguları içinde kabul edilmiş ve bu öneriyle mutabık olduğumuzu 20 Haziran 1920 tarihli mektubumuzda ifade etmiş ve bunun bir sonucu olarak, Doğu Ordumuzun Ermenilerin yaptıkları kıyımlara son koymak amacıyla başlatmak üzere olduğu genel taarruzu durdurmuş bulunuyoruz.





SOVYET RUSYA'NIN ARABULUCULUĞUNDAN MUTLULUK DUYARIZ


İkincisi, o dönemden itibaren Taşnaklar size herhangi bir süre bildirmediler, sizin tarafınızdan da aracılık konusu bir daha gündeme getirilmedi ve biz böyle bir sonuca vardık ki hükümetiniz bu niyetinden vazgeçmiştir veya Ermeniler sizin önerinizi reddetmişler; herhalde biz bu konuda hiçbir bilgi alamadık ki dikkatinizi bu hususa yöneltmek isteriz. Bu bir şey kesindir ki Ermeniler bu belirsizlik dönemini kullanarak emperyalizm kokan niyetlerini uygulamak ve halkımızın bölünmez serveti olan (ki bunun özel olarak belirtilmesine ihtiyaç yoktur) bazı Doğu eyaletlerimizi ele geçirmek istediler. Üçüncüsü, Ermeniler, 24 Eylül 1920 tarihinde öyle cüretlendiler ki Doğu eyaletlerimizi ele geçirmek umuduyla bizim birliklere saldırdılar; kendimizi savunmak ve onları geri oturtmak için 2 Kasım'da Kars'ı alarak onlara barış önerdik. Kasımın 8'inde şartlarımızı onlara ilettik; kanaatimizce bunlar öylesine asgari ve adilce şartlardı ki bay Ohancanyan kendisi 10 Kasım tarihli notasında bizimle mutabık olduğunu bildirdi. Dördüncüsü, Ermeniler, askeri harekata ara vermek istediler ve Doğu Cephesi Başkomutanı, bu öneriyi onların ricası doğrultusunda kabul etti; ve bu davranışını, merkezi hükümetin talimatını alıncaya ve barış sağlanıncaya kadar kan akıtılmasını durdurmak istemesi ile açıkladı. Ermeniler, ateşkesin bizim tarafımızdan ihlal edilmiş olduğunu iddia ediyorlar, oysa onların red cevabı vermesinden dolayı böyle bir ateşkes anlaşması yapılmamıştı. Beşincisi, Türkiye, eskisi gibi şimdi de Ermenistan Cumhuriyeti ile (yukarıda açıklanmış olan şartlar çerçevesinde) barış görüşmeleri yapılması kaydıyla, barış anlaşması yapmaya razıdır. Sayın Komiser, derin saygılarımın baki olduğuna inanmanızı rica ederim. Ahmet Muhtar. İmza Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti Dışişleri Komiseri.



Ali Fuat Cebesoy: Lenin ve Stalin Ermeni meselesinde Türkiye'ye destek verdi



Garp cephesi komutanlığından ayrılıp, 21 Kasım1920'de Moskova büyükelçiliğine tayin edilen General Ali Fuat Cebesoy Moskova Hatıraları adlı kitabında Lenin ve Stalin'in kendisi ile Ermeni meselesindeki Türkiye yanlısı konuşmalarını da açıklıyor. Stalin, Cebesoy'a "Siz Ermenistan meselesini kendi kendinize halletiniz. Eğer daha halledeceğiniz bir şey kalmış ise onu da hallediniz, fakat zamanını kat'i olarak bize bildiriniz" diyor. Lenin ise Ermeni milliyetçilerinden oluşan Taşnak'ların Sovyet aleyhtarı olduğunu vurgulamış ve Cebesoy'a şunları söylemişti. "Ermeni Taşnakları Sovyetler aleyhine hareket etmişlerdi. Gürcü menşevikleriyle Taşnakları bertaraf edeceğiz." Cebesoy kitabında şöyle bir yorumda da bulunuyor. "Eğer Stalin'in hariciye komiserliği üzerinde ki müdahalesi bulunmasaydı, Moskova Konferansı ya daha çok uzar, veyahut o günlerde elde ettiğimiz neticeye varamazdık."