Konu: Otto Erich Hartleben (1864 - 1905)

Hayatı ve Eserleri

Hartleben , 3 haziran 1864'te , Hannover yakınlarındaki Clausthal'a bağlı Harz'da dünyaya gelir.Hukuk eğitimi gördükten sonra , alt düzeylerde adli görevler alır. 1890'dan sonra , bohem hayatı yaşamaya başlar.Berlin naturalist çevresine girer. Wilhelm Bölsche ve Hart kardeşler(Heinrich , Julius) ile tanışıp dost olur.

Hartleben'in girdiği naturalist grup , pozitivist felsefenin etkisi altında olan gençlerden oluşuyordu.Homojen bir yapıda olan bu gruptaki gençlerin tamamına yakını , burjuva ailelerden geliyordu.Hepsi yüksek öğrenim görmüş ya da en azından denemişlerdi.1890'larda ortaya çıkan bu yazarların hepsi yaşıttı.Taşrada doğmuşlar ve büyük şehirlere gelmişlerdi.Ancak , taşranın gelenek-göreneklerinden ve tutuculuğundan uzak , tamamen özgürdüler.Bu gençler , edebi tartışmalarda yeni tarzlarını savunuyorlar , dergi ve antolojiler yayınlıyorlardı.Savundukları görüşe göre; bütün egemen , ahlaki ve toplumsal şablonlar atılacaktı.Onlara göre;insanın karakteri , kalıtım ve çevresi tarafından belirlenmekteydi.İnsan , bir bütünün parçasıydı ve bu bütün bir mekanizmanın yasalarına göre hareket etmekteydi.Bu gençlerden bir bölümü , Berlin'in varoşlarında yaşamaktaydı.Bu yüzden , aşağı tabakanın içinde bulunduğu durumu yakından görme olanağı elde etmişler ve bu malzemeleri eserlerinde kullanmışlardı.Bir bölüm genç ise , şehirde kaldığından , şehir yaşantısını resmetmişlerdi eserlerinde.Şehirde yaşadıkları çelişkileri ve zenginlerin ahlaki çöküntüsünü dile getiriyorlardı.

Hartleben , 1889'da , "Kurbağa" adlı eserini yazar.Bu eser , İbsen'in aynı adlı parodisinin bir uyarlamasıdır.1891 yılında , "Kopuk Düğmenin Öyküsü" adlı eserini yazar.Öyküde , birbirini seven iki genç vardır.Bir gün trendeyken , kızın elbisesinin düğmesi kopar.Sevgilisi de , onun düğmesini aramaya koyulur.Tren vagonlarında dolaşır ve düğmenin kaybolduğu yere bir gül koyar.Bu arada , trendeki herkesin giysisini incelemektedir.Giderek , kızın aşkını unutmaya başlar.Bunun üzerine , kız da , ona olumsuz bir yanıt verir.Hartleben bu öyküde , burjuvanın garip durumlarını ve zayıflıklarını , ironik açıdan ele almıştır.

Hartleben , 1893'te , "Hanna Jagert" adlı tiyatro eserini yazar.Oyun , 3 perdelik bir komedidir ve ilk kez 2 nisan 1893'te , Berlin Lessing tiyatrosu'nda sahnelenir.Hanna Jagert , Konrad Thiemes ile nişanlıdır.Konrad , 2 seneden beri sosyal demokrat partiye üye olduğundan hapse atılmıştır.Hanna'nın babası , Konrad'ın siyasetle ilgilenmesinden rahatsızdır ve kızını , başka bir çevreye sokmak için çalışmaktadır. Hanna , fabrika sahibi Aleksandr Könitz ile tanışır.Könitz , Hanna'ya bir dükkanda iş bulur.Bu arada , Hanna ile Konrad'ın dostu olan Bernard von Vernier arasında bir aşk doğar.Konrad ise , Hanna'yı , uzaktan da olsa koruma altına alır.Ancak , Hanna , artık kont Vernier'nin metresidir.

Hartleben , oyunda;işçi sınıfından Konrad ile kapitalist ve aristokrat kesimden iki soylu arasındaki çatışmayı ve iki aşk arasında bocalayan bir kızın öyküsünü anlatır. Oyun , Berlin sansür kurulu tarafından yasaklanır ve polis , oyunun sahnelenmesini engeller.Gerekçe , bir kızın yaşadığı evlilik dışı ilişkidir.Arka plandaki gerekçe ise , oyunda , sosyal demokrat bir karakterin yer almasıdır.Yazar , bu yasağa karşı dava açar ve kazanır.

Hartleben , 1895'te , "Konuksever Papaz" adlı öykü kitabını;1897'de , "Ahlaksal İstekler" 'i yazar.1900'da ise , "Rosenmontag" 'ı kaleme alır.Bu eser , 5 perdelik bir trajedidir.Oyun , 3 ekim 1900'da Berlin Alman tiyatrosu'nda ve daha sonra , Münih oyuncu evi'nde sahnelenir.Oyunun konusu , bir askeri kışlada ve orduevinde geçmektedir.İkisi de teğmen olan Rudolf ve Hans , Traute Reimann adlı genç bir işçi kıza aşık olurlar.Rudolf'un kuzenleri Peter ve Paul , Ramberg'den gelirler ve onu bu aşktan vazgeçirmeye çalışırlar.Onlara göre;Rudolf , Schmitz'in kızı ile dostluk kurmalıdır. Rudolf , Traute'ye olan aşkı yüzünden çok zorluklar atlatmış ve böylelikle çok yıpranmıştır.Ancak , Rosenmontag'da yapılan top atışları gösterisine giderek; herkese , sevgilerini kanıtlamak isterler.Sevgililer , karnavalı birlikte geçirirler.Daha sonra , uğradıkları bir iftira yüzünden , beraberce ölüme giderler.

Rudolf'un acıklı öyküsü ve Rosenmontag'da başına gelen felaket , geleneksel ve klasik trajedinin en iyi örneklerinden biridir.Esere düzyazı olarak bakıldığında da , aynı şekilde etkilenmek olanaklıdır.Hartleben'in , askerlerle ilgili bu tür gözleme dayalı eserler vermesinin nedeni;onun natüralist ekolden gelmiş olmasıdır.Kullanılan dil , esere duygusal bir hava verir.Bu yüzden , gelişen olaylara , insanlar farklı açıdan bakmaktadır.

Hartleben'in 1905'te , "Şiirler" 'i çıkar.Ölümünden bir yıl sonra ise ,"Düğün" adlı eseri basılır.Yazarın ayrıca , "Boynuzlu Eczacı" adlı bir eseri daha vardır.

Rudolf Steiner , Hartleben'le ilgili bir anısını şöyle anlatır :

"Gazeteci , tiyatrocu ve yazarların akşamları sürekli gittikleri Chemnitius otelinde , Goethe şenliği düzenlenmişti;orada tanıdım Hartleben'i.Hayatın anlamının , hayatın tadını çıkarmaktan geçtiğinden söz ediyordu.Bu , onun felsefesiydi.Zaten , hep o noktada takılıp kalmıştır."

Hartleben'le ilgili bir anekdot da şöyledir :

Hartleben , bir gün hasta olur ve doktora gider.Bazı incelemelerden sonra , doktor , alkol ve sigaradan uzak durmasını söyler ve ekler:"Bu öğütlerimin bedeli 3 marktır." Bunun üzerine , paltosunu ve şapkasını alarak kapıya yönelen Hartleben :" Evet ama , ben sizin öğüdünüzü tutmayacağım!" der ve parayı ödemez.

Hartleben , 11 şubat 1905'te , kuzey İtalya'da Solo bölgesinde Gardo gölü yakınlarında hayata veda eder.



Sanatı

Yazdığı siyasal tiyatro oyunlarının sansüre uğraması nedeniyle , Hartleben'in adı , edebiyat tarihine çok sonraları girmiştir.Yazarın siyasal tarzda yazdığı bu oyunlar , sadece sosyalizmi ön plana çıkarmamış; aynı zamanda , sosyal eleştirilere de yer vermiştir.Hartleben , kişisel politik eğilimlerini açıklamanın yanı sıra; Hanna Jagert'te olduğu gibi , görevlerini yerine getiremeyen kişilerin eleştirisini de yapar.Aristokrat sınıf ile işçi sınıfı arasındaki sürekli savaşımı konu alır.Bu yüzden , eserlerinde , eleştiri ön plandadır.

Hartleben , güler yüzlü ve alaycı bir yaşam anlayışına sahiptir.İroni konusunda , kendi zamanının en iyileri arasında yer alır.Burjuvanın zayıflıklarını ironik bir dille ele aldığı , doğalcı oyunlarıyla tanınır.O , komedilerinde , karakterleri istediği konuma koyar.Böylelikle , konunun özü , ancak oyunun sonunda anlaşılır.Yazarın şiirleri ise , izlenimci bir üslubla yazılmış;yüzeysel , ancak incelikli şiirlerdir.O , geleneksel fars temalarını , modern hale getirmiştir.

Yazar , önceleri , sosyal kritikler yapan eserler vermiş;sonraları bunun yerini , yaşama sevinci , özgür erotik itiraflar ve incelikli bir yergi almıştır.Onun eserlerindeki toplumsal eleştiri , komik anekdotlara ve Guy de Maupassant'ı andıran bir erotizme dayanır.

Kaynakça :
- Alman Naturalizmi Acar Sevim
İşaret Yayınları/1991

- Mein Lebensgang/Rudolf Steiner Anthroposophie Forum

- Kindle Neues Literatur Lexikon 1990

- Ana Britannica
Ana Yayıncılık / 1986

- Büyük Larousse
Gelişim Yayınları / 1986

- Türk Ansiklopedisi
Milli Eğitim Yayınları / 1946

Ey, Güzel Koku!

Ey , büyülü zamanlardan kalma güzel koku ,
Büyüle beni yine , çel aklımı;
Tatlı yelin içinde uçuşurken ,
Bir sürü uçuk kaçık ayartı!

Neşeli bir istek çağırıyor beni ,
Epeydir unuttuğum hazlara.
Ey , büyülü zamanlardan kalma güzel koku ,
Büyüle beni yine , çel aklımı;

Tövbe ettim huysuzluğa ve somurtkanlığa ,
Işıklı penceremden dört gözle bakıyorum;
Uçsuz bucaksız , sevgili dünyaya.
Ve hayaller kuruyorum , beni götürecek o güzel manzaralara;
Ey , büyülü zamanlardan kalma güzel koku!



Ay Sarhoşu

Gözlerden içtiğimiz şarap ,
Ay akıyor üstümüze geceleyin dalga dalga;
Kabarıp taşıyor ,
Sessiz ufuktan.

Sayısız özlemler , korkunç tatlı ürpertiler
Yüzüyor o selin içinde.
Gözlerden içtiğimiz şarap ,
Ay akıyor üstümüze geceleyin dalga dalga.

Şair , adanmışlığın kölesi;
Kutsal likörle sarhoş.
Kendinden geçmiş cennete dönüyor yüzünü ,
Sendeleyerek emip , höpürdetiyor onu;
Gözlerden içtiğimiz şarap.



Hasta Ay

Sen karanlık ay , ölümcül hasta;
Koymuşşun başını , göğün samur yastığına!
Yabancı bir ezgi gibi büyülüyorsun beni ,
Ateşli bakışlarınla.

Can çekişiyorsun aşkın dinmez sancılarıyla ,
Boğuluyorsun;özlem nefes aldırmıyor sana.
Sen karanlık ay , ölümcül hasta;
Koymuşsun başını , göğün samur yastığına!

Sıcakkanlı aşık ,
Sokuluyorsun sevgiline korkusuzca.
Yüreklendiriyorsun ışık oyunlarıyla ,
Sapsarı kanın sızıyor acıyla;
Sen karanlık ay , ölümcül hasta!



Ay Lekesi

Siyah paltosunun arkasında ,
Ay ışığında beyaz bir lekeyle;
Pierrot , ılık bir akşamüstü ,
Düşüyor kısmetinin peşine.

Aniden işkillenip üstündeki bir gölgeden ,
Düşünüyor;acaba ne olabilir diye.
Siyah paltosunun arkasında ,
Ay ışığından beyaz bir leke işte.

Durun biraz , düşünüyor;bir sıva lekesi!
Siliyor , siliyor;ama çıkaramıyor bir türlü!
Devam ediyor yola , tadı kaçtı ama ,
Gün ağarana kadar , ovala babam ovala;
Ay ışığından beyaz bir leke oysa!



Hasekiküpesi

Ay ışığının solgun çiçekleri ,
Beyaz mucizevi güller ,
Temmuz gecelerinde açar;
Ah , koparabilsem birini!

Yatıştırmak için derin kederimi ,
Kararan sularda arıyorum;
Ay ışığının solgun çiçeklerini ,
Beyaz mucizevi gülleri.

Tüm özlemlerim dinerdi ,
Cesaret edebilsem:
Becerikli bir peri gibi serpmeye ,
Kahverengi buklelerinin üzerine;
Ay ışığının solgun çiçeklerini.



Kaygısızca Uykuya Dalıyoruz Aşkın Kollarında

Kaygısızca uykuya dalıyoruz aşkın kollarında;
Açık pencereden , nefeslerimizdeki huzuru dinliyor
Ve mehtaplı geceye taşıyor yaz rüzgarı.
Bahçeden , gönül yordamıyla bularak yolunu ,
Aşk yatağımıza kadar geliyor güllerin kokusu;
Harika düşler getiriyor bize ,
Arzularla yüklü , sarhoşluk düşleri.



Chopin Valsi

Ağartılmış bir damla kan gibi ,
Bir inceağrılının dudaklarındaki.
Salınıyor bu müziğin içinde , sinsi sinsi;
Yok oluşun ayartısı , yok edişin çekiciliği.

Dizginsiz nağmeler içinde dolaşıyor çalgının telleri;
Ümitsizliğin , buzdan soğuk düşünde.
Ağartılmış bir damla kan gibi ,
Bir inceağrılının dudaklarındaki.

Ateşli , çoşkulu , tatlı ve arzulusun;
Melankolik , gamlı valslerde:
Aklıma takılıyorsun!
Doğuyorsun düşüncelerime ,
Ağartılmış bir damla kan gibi.



Gece

Dev siyah kelebekler ,
Gün ışığını gölgelemişler.
Kapanmış büyü kitabı;
Ufuk , sessiz bir uykuya dalmış.

Yitik uçurumlardan yükselen duman ,
Karışıyor ölümcül belleğin soluğuna.
Dev siyah kelebekler ,
Gün ışığını gölgelemişler.

Gökyüzünden yeryüzüne süzülüyor;
Kurşun gibi ağır kanatlarıyla ,
Görünmez canavarlar.
İnsanların kalplerine konuyorlar ,
Dev siyah kelebekler.

Çeviren:Murat Acar