Konu: Denemeler/Michel de Montaigne...

Denemeler/Michel de Montaigne...

Bu kitapta sizleri, tadına doyamayacağınız bir hoşsohbet bekliyor. Montaigne'in su gibi akan satırlarında 'yaşamak ve çalışmak, ruh ve beden, dostluk, ün, mutluluk, hüzün, korku, gülmek ve ağlamak, cinsellik, kendine acındırmak, yaşamak sanatı, bilgi ve inanç' gibi son derece önemli günlük yaşam konularına dalacaksınız. Montaigne sizi yaşarken düşünmeye, düşünürken yaşamaya, düşüncelerinizi aşmaya zorlayacak. Kendi ömrüne uyguladığı 'Kendini tanı' düsturuna, sizler de hak verecek, bazı satırlarda kendinizi görecesiniz.

Yazarların çoğunda, yazan adamı görüyorum, Montaigne'de ise düşünen adamı.

-Montesquie-

Denemeler'de görüğüm her şeyi Montaigne'de değil kendimde buluyorum.

-Pascal-

Montaigne, insanların ve herşeyin yüzünden maskeyi kaldırmalı, diyor. Maskesini atmak için kendini anlatıyor.

-Andre Gide-

(Arka Kapak)

Çev: Sabahattin Eyüboğlu

ÖNSÖZ 1

Montaigne ülkemizde pek tanınmış olmamakla birlikte bu çevirileri
uzun bir önsözle vermeye cesaret edemedim, bunu gerekli görmedim.
Çünkü Montaigne eserini zaten kendisini tanıtmak için yazmış.
Onunla okuyucu arasına girecek olan herkes boş sözler söylemek
tehlikesine düşer. Üstelik de Montaigne'in Türk okurlarına hiç de
yabancı gelmeyeceğini sanıyorum: Çünkü yeni Avrupa'nın ana
kaynaklarından biri olan bu büyük düşünce kaynağının bize
Avrupa'dan gelen her kitapta biraz payı vardır. Yeni düşünce, insan
bilincinin insanı ve doğayı serbestçe tanımak çabası ise, Montaigne bu
çabanın ilk büyük hamlesidir. Bugün bizim de kavuştuğumuz serbest
düşünceye o, dört yüzyıl önce ve bizim uyanış devremize birçok
bakımlardan benzeyen coşkun bir dönemde kavuşmuştur. Bugünkü
Türkçe gibi değişen kıvrak ve başıboş bir dille; şimdi anlamları çok
değişmiş taze Fransızca sözcüklerle, halk deyimleriyle yazılmış olan
Denemeler, çeviriye en az elverişli kitaplardan biridir. Bu çevirileri
iddialı birer örnek olarak değil, birer deneme olarak veriyorum.
Parçaların seçilmesi de daha çok gelişigüzeldir. Montaigne'den
yapılacak her seçme, ister istemez, keyfi ve eksik olacaktır. Bunlar,
Denemeler'in ötesinden berisinden koparılmış düşüncelerdir.
Montaigne'in bahçesinden her geçişte insan çok değişik demetler
yapabilir. (1940)

ÖNSÖZ 2

Tercüme Dergisi'nde başlanmış olan bu çevirilere, 1940'ta yazmış
olduğum bu kısa önsözü uzatmak niyetinde değildim. Fakat
Montaigne üstüne okuduğum bir yazı üzerine okurlara bir iki söz daha
söylemek hevesine düştüm. &#171a Nouvelle Revue Critique»te Henri
Gillemin, Montaigne'in Denemeler'de kendini tanıtmak gibi olanaksız,
gereksiz bir işe giriştiğini, böyle yapmakla da işten kaçmış, kusurlarını
düzeltecek yerde itiraf etmiş olduğunu söylüyor. Denemeler onyedinci
yüzyıldan beri buna benzer hücumlara uğrar. Fransa'nın başına
gelen felaketlerin nedenini Montaigne ve benzeri yazarlarda bulanlar
bile olur. Montaigne insanda iman bırakmazmış, okuyanı sistemli bir
düşünceye gitmekten alıkoyarmış, hayattan uzaklaşıp, tembelliğe,
uyuşukluğa götürürmüş.

Gerçekten Montaigne kent hayatından kaçmış, Denemeler'i keyfi için
yazmış, onu okuyanların imanını sarsmıştır; fakat bunu öyle bir
zamanda yapmıştır ki, insanın oturup serbestçe düşünmesi işlerin en
gücü, kendi keyfi için yazı yazmak, gerçeği bulup göstermenin belki
tek yolu; insanların ruhlarındaki iman da yıkılması, değişmesi gereken
cinsten bir imandı. Montaigne hep kendini anlatıyordu; ama kendini
anlatırken insan düşüncesini yeni bir yola sokuyor, köhne inanışları,
doğaya, akla aykırı alışkanlıkları, safsataları baltalıyor, dünya
sevgisine, bilimsel düşünüşe, gerçekçi edebiyata yol açıyordu. Bir
insanda bütün insanlığın sorunları bulunduğuna inandığı için kendini
anlatırken, yalnız kendini düşünmüş olmuyordu. Kendini değil de
başkalarını anlatmış olsaydı, Denemeler'de yine aynı düşünceler
aynı duygular olacaktı. Onun zamanında kendini, insanlığı ve doğayı
keşfe çıkmak, cüret, iman ve çaba isteyen bir işti. Fransa böyle bir
girişimden zarar görmüştü demek, tutucu, dindar, bir Fransa daha
mutlu olacaktı, demeye varır. Doğrusu böyle bir Fransa ve böyle bir
dünya isteyenlere Montaigne'i beğendirmek güçtür.

Gerçi Montaigne'de türlü türlü düşünceleri, ileri geri bütün siyasi
inançları destekleyen, ya da öyle görünen düşünceler bulunabilir.
Onda bir taraflı, sistemli sürekli bir görüş olmadığı için bugün çeşitli
yollara ayrılmış olan insan düşüncesi onu istediği yana çekebilir; ama
hiçbir zaman çekilemeyeceği taraflar vardır: Bunlardan biri doğa ötesi,
biri de bağnazlıktır. Denemeler'i okuyan şu iki dersi almamazlık
edemez: Doğanın istediği gibi düşün ve yaşa; hiçbir kitabın, hiçbir
doğanın kölesi olma. Aldanmıyorsam Batı kültürünün Montaigne'den
bugüne kadar ki gelişmesi genel olarak bu iki derse sadık kalmıştır.
Ancak aşırı ideolojiler az çok bağnazlığa muhtaç oldukları için
Montaigne pek işlerine gelmez. Tek taraflılığı küçümseyen bu adamın,
halkta kendi doktrinlerine karşı kuşku uyandırmasından çekinirler.
Oysa Montaigne'den ders almamış, yani doğa ötesinden ve taassuptan
kurtulamamış bir düşünce körükörüne bir partiye ancak kul olarak
hizmet edebilir, yaratıcı, geliştirici güç olarak değil. Montaigne'in işi,
diğer hümanistler gibi yeni düşüncenin ana yolunu açmak oldu; üst
tarafını başkaları düşünecekti; düşündüler, daha da düşünecekler.
Şurası kesin ki Montaigne her zaman düşüncemizin çemberlerini
kırmaya, kendi kendimizi eleştirip aşmaya yardım edecek.

Gerçi Denemeler'de yeniliğe, yıkıcılığa, devrime karşı sözler vardır.
Montaigne toplumun düzenini birdenbire değiştirmenin ortalığı
tümüyle karıştıracağına inanır; fakat korktuğu şey yenilik değil,
kargaşalıktır. Bir de eski değerlerin büsbütün ortadan kalkmasına razı
değildir. İnsanlığın vardığı olumlu sonuçların yeni hayata mal
edilmesini ister. Krallığa ve kiliseye gösterdiği saygıya gelince, bu
saygı içten de olsa her iki kurumun temellerini yıkmakta
Denemeler'den daha iyi bir silah icat edilmemişti. Bütün sorun
kralların ve papaların herkes gibi bir insan olduklarını, herkes gibi iyi
ya da kötü olabileceklerini, insan aklının onları sorguya çekebileceğini
insanlara anlatmaktı; üst tarafı kolaydı.

Montaigne'in içtenliği üstüne çok şey söylenebilir.
Alçakgönüllülüğünün sahte, itiraflarının yapmacık olduğundan
sözedilebilir: Ama hangi yazar ondan daha içten olabilmiştir? Aslında
içtenliğin ne demek olduğu da pek belli değildir. İnsan ne yaparsa
yapsın kendini tam olduğu gibi anlatamaz. O kadarını kendi de
bilmez. Montaigne bu konuda öncü olmak, elinden geleni yapmak ve
herkesi olabileceği kadar içten olmaya çağırmakla görevini yapmıştır.
Kendilerini anlatanlar arasında ondan daha ileri gitmiş yazar da hala
pek yoktur.

Denemeler'i tam olarak çevirebileceğimi sanmıyorum.
Bunu daha sabırlı ve daha yetkili bir çevirici er geç yapacaktır. Ben
sadece derlemeler yapmak ve bundan sonra bir cilt daha vermek
niyetindeyim. Latince sözleri Fransızca çevirilerinden çevirdim ve
asıllarını merak eden olur diye metinden ayırmadım. Önsözlerden
sonra Montaigne'in hayatına ait bilgiler bulacaksınız.

Değişik tarihlerde yapılmış olan bu çevirilerdeki dil, deyim
tutmazlıklarını okurların hoş görmesini dilerim. (1950)