Menkul Kıymetler, kıymetli madenler, para, kıymetli evrak gibi değerlerin, iki piyasa arasındaki fiyat farklarından yararlanmak amacıyla fiyatların düşük olduğu yerlerden alınması, fiyatların yüksek olduğu yerlerde satılmasıdır. Ancak, arbitraj denildiği zaman genellikle kambiyo arbitrajı anlaşılmaktadır.

Kambiyo arbitrajı, çeşitli piyasalarda kote edilen dövizlerin kurları arasındaki farktan yararlanmak amacıyla yapılan alım-satım işlemidir. Arbitraj işlemi, genellikle kısa süreli bir işlem olup, bir dövizin bir piyasadan alınması ile başka bir piyasada satılması arasında geçen zaman dönemi oldukça kısadır.

Arbitraj işlemi, döviz borçlarının en az maliyetle ödenmesi, alacaklarının ise en fazla para ile tahsili olanağını sağlar. Arbitraj işlemi ile sağlanan kâr, çoğunlukla oldukça küçüktür. Bankalar bu tür işlemlere çok rağbet ettiklerinden, çeşitli piyasaların kurları, arbitraj işlemleri sonucu birbirine yaklaşmakta, aradaki fark, çoğunlukla ulaşım giderlerini karşılayacak düzeylere düşmektedir. Bu bakımdan arbitraj işleminden önemli ölçüde kâr sağlanabilmesi, işlemin büyük ölçeklerde yapılmasına bağlıdır, ancak bu da arbitraj işleminin riskini artırır.

Dolaysız (Vasıtasız) Arbitraj

İki piyasa arasında karşılıklı olarak ve kendi paraları üzerinden doğrudan doğruya yapılan arbitraj işlemine "dolaysız arbitraj" denir. Bunu bir örnekle açıklayalım. 1 İngiliz Sterlini’nin (Pound) ABD Doları karşısındaki kuru New York’ta, 1,8000 ABD Doları, Londra’da ise 1,8001 ABD Dolarıdır. Bu durumda İngiliz Sterlini’nin ABD Doları karşısındaki fiyatı Londra’da, New York’takinden daha yüksektir. Bunun sonucu olarak, New York’ta dolar satarak sterlin almak ve Londra’da sterlin satarak dolar almak kârlı bir iştir.

New York’ta sterlin satın alınması bu piyasada dolara karşı sterlinin fiyatını artıracaktır. Londra’da ise, aksi yönde gelişme olarak, sterlinin dolar karşısındaki fiyatı düşecektir. Bu süre, her iki yerde, iki dövizin fiyatı (kuru) eşitlenene kadar sürecektir. İki farklı yerde dövizlerin alım ve satım işlemi esas olarak "düşük al-yüksek sat" ilkesine dayanmaktadır.

Dolaylı (Vasıtalı) Arbitraj

Dolaysız arbitrajda iki olan ülke ve para sayısı dolaylı arbitrajda en az üçe yükselir. Aynı paranın, değişik yabancı piyasalardaki kurlarının birbirlerinden farklı olmasından yararlanılarak, başka bir piyasadan alınıp diğer bir piyasada satılmasıdır.

Örneğin, Amsterdam’da İsviçre Frangı’nın şorin cinsinden fiyatı New York’ta dolar olarak ifade edilmiş olan fiyatından yüksekse New York’ta dolar ile İsviçre Frangı satın almak ve Amsterdam’da İsviçre Frangı satarak şorin almak, daha sonra da şorini satarak dolar almak kârlı olacaktır.

Mekan Arbitrajı

Burada, farklı piyasalarda aynı zamanda mevcut kur farkları arasındaki farklardan yararlanmak amacıyla arbitraj yapılması söz konusudur. Yukarıda dolaysız ve dolaylı arbitraja ilişkin olarak verilen örnekler böyledir.

Zaman Arbitrajı

Burada, farklı vadeler için olası marjlar arasındaki farklılıklardan yararlanmak amacıyla arbitraj yapılması söz konusudur.

Faiz Arbitrajı

Farklı paraların kısa süreli yatırımlarının gelirleri arasındaki farklılıklardan yararlanmak amacıyla yapılan arbitraj işlemidir. Bu tür arbitraj da Covered ve Uncovered (spekülatif) olmak üzere ikiye ayrılır. Serbest piyasa ekonomisinin geçerli olduğu bir dünyada faiz oranları, teorik olarak bütün dünyada birbirine eşitlenir. Ancak böylesi bir dünya varsayımsal olduğundan, bir paranın faiz oranı, başka bir paranın faiz oranından yüksek olabilir. Böylece, parasını daha yüksek faiz oranına sahip paraya yatırmak isteyenler arbitraj işlemine başvuracaklardır.

Kambiyo kontrol rejiminin uygulandığı ülkelerde arbitraj işlemleri kontrol rejiminin sıklığına koşut olarak ya yapılamaz ya da çok kısıtlı bir şekilde yapılır. Ülkemizde bankalar, kendilerine döviz pozisyonu tutma yetkisinin tanınması ile birlikte arbitraj yapma olanağına sahip olmuşlardır. Bankalarımız arbitraj işlemlerini ya kendileri için ya da müşterilerinin dış ticaret işlemleri için gereksinme duydukları döviz türünü sağlamak amacıyla yapmaktadırlar.

Çapraz Kurlarla Arbitraj

Kur dalgalanmaları bütün ülkelerde aynı anda ve oranda olmaz. Ülke parası, bazen bir dövize karşı paritesini korurken bir başkasına karşı değer kaybedebilir. Değişik yönlerde ve oranlarda kur dalgalanmaları, operatörlere çapraz kurlarla arbitraj fırsatları temin edebilir.

Örneğin t diyeceğimiz bir tarihte, Sterling kuru, Dolar karşısında yükselmiştir. Ancak, Sterling-İsviçre Frangı ve Dolar-İsviçre Frangı pariteleri değişmemiştir.

Bu durumda, kambiyo operatörleri dolarla İsviçre Frangı aldıkları ve İsviçre Frangı’nı Sterling’e çevirdiklerinde kur farkının getireceği brüt miktarı hesaplarlar. Kur farkı operasyon maliyetini karşılayarak en az %1/32 oranında kâr bırakıyorsa, çapraz kurlarla arbitraja başlarlar. Dolar satarak sterling almak, iki yanlı transfer işlemidir.

Kur farkından yararlanmak için kambiyo operatörlerinin dövizi ucuz buldukları yerden alıp pahalı olduğu yerde satmaları direkt kurlarla arbitrajdır.

Doları sterlinge çevirme işleminde araya üçüncü bir ülke parası, örneğin İsviçre Frangı girerse, transfer üç yanlı bir operasyon olur. Arbitraj üç ya da daha çok yanlı transferle gerçekleştirildiğinde, bu işleme çapraz kurlarla arbitraj denilir.

Direkt Kurlarla Arbitraj

İki yanlı bir operasyondur. Bir örnek verelim: to tarihinde 1 dolar Zürih’te 2,552, New York’ta 2,563 İsviçre Frangı’na değiştirilsin. 1 milyon doları 2 552 000 franka Zürih’te alarak 2 563 000 franka New York’ta satan bir kambiyo operatörü 11 000 frank tutarında fiyat farkı elde edebilir. Fiyat farkı operasyon maliyetini karşıladığı süre içinde dolar İsviçre’de talep edilir ve New York’ta satılır.

Faiz Arbitrajı

Faiz oranları her yerde aynı değildir. Financial Times'ın 12 Mart 1977 tarihli sayısında, üç ay vadeli işlemlerde Eurosterlin faizi %11,75, Eurodolar faizi %5’tir. 1 milyon dolarlık bir fon, üç ayda Eurodolar fonları ile 12 500, Eurosterlin fonları ile 29 375 lira brüt faiz geliri getirmektedir. Ancak faiz farkından yararlanmak için operasyonun başlangıç tarihinde doları sterline çevirmek ve üç aylık vade sonunda (devam edilmeyecekse) sterlini satarak yerine dolar almak gerekecektir.

Operasyon iki kez transfer yapılmasına ihtiyaç göstermektedir Ayrıca üç ay sonunda sterlin kuru düşmüşse, katlanılması zorunlu bir kayıp vardır. Sterlinin düşme olasılığına karşı başvurulacak hedging işleminin maliyeti de hesaba katılacaktır. Kambiyo operatörü, Eurosterlin ve Eurodolar faiz gelirleri arasındaki %6,75 farkın operasyon maliyetini karşılayarak bir kâr bırakacağını tespit ederse, faiz arbitrajı'na girişecektir. Eurodolar fonlarını derhal Eurosterlin'e yatıracaktır.

Döviz fonlarının düşük faiz geliri sağlayan para alanlarından çekilerek daha yüksek faiz getiren para alanlarında plasmanlara kullanılması, faiz arbitrajı dır. Aynı para alanı içinde ödünç verilebilir fonların daha yüksek faiz sağlayan plasmanlara kaydırılması da, yine faiz arbitrajıdır.

Kur Arbitrajı

Kambiyo kurları her yerde bir değildir. Kambiyo operatörleri, dövizi ucuz buldukları yerde alıp, aynı anda pahalı olduğu yerde satarlar. Bu operasyon, kur arbitrajıdır.

Arbitraj, bölgeler arası kur ayrılıklarını düzeltici bir işlemdir. Direkt kurlarla ve çapraz kurlarla arbitraj yapılabilir.