Sermaye Piyasası

Sermaye piyasası, uzun vadeli kredi arzıyla kredi talebinin karşılaştığı piyasalardır. Dar anlamda bu piyasayı pay senetleriyle (hisse) tahvillerin alınıp satıldığı örgütlenmiş ve uzmanlaşmış bir piyasa olarak nitelemek mümkündür. Bu tanımdan hareket ederek sermaye piyasasını “birincil” ve “ikincil” piyasalar olmak üzere iki aşamada belirlemek ve incelemek olağandır. Piyasaya yeni sürülen hisse senetleri ve tahvillerin alınıp satıldığı piyasa “birincil”: önceden çıkarılmış menkul değerlerin işlem gördüğü piyasa da “ikincil” sermaye piyasasını oluşturmaktadır.

Geniş anlamda, sermaye piyasası her türlü sermaye hareketlerine, yani kredi, döviz, altın, pay senedi ve tahvil gibi sermaye hareketlerine neden olan tüm alım satı mları kapsamaktadır. Türkçe’de “sermaye piyasası” kavramıyla daha çok hisse senedi ve tahvil alım satımının yapıldığı piyasa ifade edilmektedir. Ülkemiz-de son yıllarda hızla gelişen menkul değerler piyasası, Batı Avrupa ülkelerinde olduğu gibi her yönüyle gelişmiş ve modern haberleşme araçlarıyla donatılmış bir yapıya kavuşma çabası içindedir.

Bazı yazarlar “sermaye piyasasıyla menkul değerler piyasasındaki hareketlerin gerçekte ters yönlü olduğu” noktasına dikkati çekmektedir. Örneğin, bir tasarruf sahibi 100 milyon liralık menkul değer satın alma girişiminde bulunduğunda, “sermaye piyasası açısından bir sermaye arzı ortaya çıkmış olur. Fakat “menkul değerler piyasası” yönünden bu girişim menkul değer talebi anlamına gelir. Derinliğine bir çözümlemede önem taşıyan bu noktaya karşın, “sermaye piyasası” kavramının “menkul değerler piyasası”nı kapsadığını söylemek mümkündür.

Günümüzün gelişmiş serbest piyasa ekonomilerinde sermaye piyasası sanayileşme sürecine paralel olarak kendiliğinden oluşmuş ve bugünkü modern işleyiş düzenine kavuşmuştur. Bu nedenle gelişmekte olan ülkelerde sanayileşme ve serbest piyasa düzeni kurulduğu ölçüde sermaye piyasasının da işlerlik kazanacağını belirlemek mümkündür. Bu ülkelerde yasal ve idari önlemlerle sermaye piyasasının kısa sürede kurulması ve işler hale getirilmesi beklenmemelidir. Kalkınma süreci içinde ulaştırma, haberleşme, basım ve yayım gibi toplumsal bütünleşmeyi ve bilinçlenmeyi sağlayan sistemlerin kurulması, sermaye piyasasının işlerlik kazanmasının ön koşuludur.

Gelişmiş ve düzenli işleyen bir sermaye piyasası, ülkede biriken tasarrufların en verimli yatırımlara dönüşmesine ortam yaratmaktadır. Sermaye piyasasının bu temel işlevi yanında özellikle belirtilmesi gereken şu yararları vardır:

1) Yatırımcı kuruluşların tahvil ve pay senetlerinin satışını kolaylaştırır: Böylece öz kaynakları yetersiz olan yatırımcılar ek kaynak sağlamış olurlar.

2) Özellikle küçük tasarruf sahiplerine güvenilir ve cazip kazançlar sağlama olanakları sunarak tasarrufların artmasına neden olur. Bu yoldan üretim araçları üzerindeki mülkiyetin yaygınlaştırılması gerçekleşmiş olur.

3) Piyasa koşulları içinde başarılı kuruluşların tahvil ve pay senetleri daha çok ilgi göreceğinden, tasarrufların yani ülke kaynaklarının en verimli alanlara yönelmesi gerçekleşir.

Türkiye’de küçük çapta, fakat uzun zamandan beri fiilen işleyen bir “sermaye piyasası” vardır. 1960’lı yıllarda yoğunlaşan bir yasa çıkarma çalışmaları, 12/2/1969 tarihinde Millet Meclisi Başkanlığı’na bir yasa tasarısının sunulmasıyla sonuçlandı. Ancak yasama dönemi sona erdiğinden tasarı hükümden düştü. Bir ara dönem olan Ulusu Hükümeti zamanında çıkarılan, 30/7/1981 tarihli ve 2499 sayılı “Sermaye Piyasası Kanunu” ile bu piyasa bir çerçeve yasasına kavuşmuş oldu. İzleyen dönemde sermaye piyasası alanındaki gelişmelere ve yeni ihtiyaçlara uygun olarak yasada bir dizi değişiklik yapıldı.

Anılan yasanın birinci maddesi sermaye piyasasının konu ve amaç boyutlarını “..tasarrufların menkul kıymetlere yatırılacak halkın iktisadi kalkınmaya etkin ve yaygın bir şekilde katılmasın sağlamak amacıyla; sermaye piyasasının güven, açıklık ve kararlılık içinde çalışmasını, tasarruf sahiplerinin hak ve yararlarının korunmasını düzenlemek ve denetlemek” şeklinde belirlemektedir.

1992’de değiştirilen 2. maddeye göre yasanın kapsamına “sermaye piyasası araçları, bu araçların ihracı, halka arzı ve satışı, bunları ihraç veya halka arz edenler, ... borsalar ve teşkilatlanmış diğer piyasalar, sermaye piyasası faaliyetleri, sermaye piyasası kurumları ve Sermaye Piyasası Kurulu” girmektedir. Çizilen bu çerçeve içinde piyasanın işleyişini düzenlemek, denetlemek ve öngörülen diğer görevleri yerine getirmek üzere, yasanın 17. maddesi uyarınca “Sermaye Piyasası Kurulu” kurulmuştur.


Sermaye Piyasası Faaliyetleri

Sermaye piyasası faaliyetleri (SPK md. 30);

-Kurul kaydına alınacak sermaye piyasası araçlarının ihraç veya halka arz yoluyla satışına aracılık,
-Daha önce ihraç edilmiş olan sermaye piyasası aracının aracılık amacıyla alım satımı,
-Ekonomik ve finansal göstergelere, sermaye piyasası araçlarına, mala, kıymetli madenlere ve dövize dayalı vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri dahil her türlü türev araçların alım satımının yapılmasına aracılık,
-Sermaye piyasası araçlarının geri alım veya satım taahhüdü ile alım satımı,
-Yatırım danışmanlığı,
-Portföy işletmeciliği veya yöneticiliği,
-Diğer sermaye piyasası kurumlarının faaliyetleridir.

Sermaye piyasası kurumları (SPK md. 32);
-Aracı kurumlar,
-Yatırım ortaklıkları,
-Yatırım fonları,
-Sermaye piyasasında faaliyet göstermesine izin verilen diğer kurumlardır.

Burada diğer sermaye kurumları, kuruluş ve faaliyet esasları kurulca belirlenen, sermaye piyasası araçlarının takas ve saklanması, derecelendirilmesi, ihraççıların ve sermaye piyasası kurumlarının denetlenmesi ile uğraşan kuruluşlar, yatırım danışmanlığı, portföy yönetimi gibi sermaye piyasası faaliyetlerini yerine getiren şirketler, varlık yönetim şirketleri, ortaklık ve kuruluşlara ait alacakları temellük ederek varlığa dayalı menkul kıymetleri ihraç etmek amacıyla kurulan genel finans ortaklıkları, ipoteğe dayalı menkul kıymetler kuruluşu, risk sermayesi yatırım ortaklıkları, vadeli işlemler aracılık şirketleri ve portföy saklama şirketleridir.

Sermaye piyasasında aracılık faaliyetleri, sermaye piyasası araçlarının yetkili kuruluşlar tarafından kendi nam ve hesabına, başkası nam ve hesabına, kendi namına başkası hesabına alım satımıdır. Aracılık, halka arza aracılık, alım satıma aracılık ve türev araçlarının alım satımına aracılıktan oluşur.

Aracılık da dahil olmak üzere Sermaye Piyasası Kanununda yer alan sermaye piyasası faaliyetleri şu şekilde açıklanmıştır:

1- Halka Arza Aracılık Faaliyeti:

Halka arza aracılık, Kurul’dan yetki belgesi almış aracı kurum ve mevduat kabul etmeyen bankalarca “en iyi gayret aracılığı” veya “aracılık yüklenimi şeklinde yapılabilir.

a) En İyi Gayret Aracılığı

Halka arz edilecek sermaye piyasası araçlarının izahnamede gösterilen satış süresi içinde satılmasını, satılamayan kısmın ise ihraççıya (satışı yapana ) iadesini veya bunları daha önce satın almayı taahhüt etmiş üçüncü kişilere satılmasını ifade eder.

b) Aracılık Yüklenimi

Bu yöntemde aracı kuruluş tarafından ihraççı şirkete halka arz edilecek sermaye piyasası araçlarının tamamının veya belli bir kısmının satılacağı taahhüt edilmektedir. Bakiyeyi yüklenim veya tümünü yüklenim şeklinde başlıca iki tür bulunmakla birlikte taahhüt kısmi olarak da gerçekleştirilebilir.

Bu kapsamda aracılık yüklenimi, sermaye piyasası araçlarının;

-Halka arz yoluyla satılmasının ve satılamayan kısmının tamamının bedeli satış süresi sonunda tam ve nakden ödenerek satın alınmasının ( Bakiyeyi Yüklenim ),

-Bedeli, satışın başlamasından önce tam ve nakden ödenmek suretiyle tamamının satın alınarak halka satılmasının ( Tümünü Yüklenim ),

-Halka arz yoluyla satılmasının ve satılamayan kısmının bir kısmının bedeli satış süresi sonunda tam ve nakden ödenerek satın alınmasının ( Kısmen Bakiyeyi Yüklenim ) veya bedeli, satışın başlanmasından önce tam ve nakden ödenmek suretiyle bir kısmının satın alınarak halka satılmasının ( Kısmen Tümünü Yüklenim ) satışı yapana taahhüt edilmesi suretiyle gerçekleştirilebilir.

Halka Arza Aracılık Sözleşmesi

Sermaye piyasası araçlarının halka arzının, sermaye piyasası aracını ihraç eden ile aracı kurum ya da mevduat kabul etmeyen banka arasında akdedilecek yazılı bir ‘ aracılık sözleşmesi ‘ ne bağlanması şarttır.

2- Alım Satıma Aracılık Faaliyeti

Alım satıma aracılık; daha önce ihraç edilmiş olan sermaye piyasası araçlarının aracılık sıfatıyla ve ticari amaçla alım satımını ifade eder.

Aracı kuruluşlar, gerek borsa gerekse borsa dışında alım satıma aracılık işlemlerine başlamadan önce müşterileriyle, yazılı bir sözleşme yapmak zorundadırlar. Bu sözleşme, aracı kuruluşla müşterisi arasında, alım satım aracılığında doğan ilişkiyi genel olarak düzenleyen, başlangıçta bir kez akdedilen ve münferit işlemlerin esasını oluşturan bir çerçeve anlaşmasıdır. Aracı kuruluşlar, anılan sözleşmeyi imzaladıktan sonra müşterilerinden sermaye piyasası araçlarının alım satım emirlerini kabul edebilirler.

Aracı kuruluşlar, işlem yaptıkları gerçek kişilerin nüfus cüzdanı, sürücü belgesi veya pasaportlarının, tüzel kişilerin imza sirkülerinin örneklerini almak ve gerçek kişilerin daimi ikametgah adreslerine tüzel kişilerin merkez adreslerine ilişkin beyanlarını kaydetmek zorundadırlar.

Bunlara ilave olarak aracı kuruluşlar müşterilerin risk ve getiri tercihleri, yatırım amaçları ve mali durumları hakkında yeterli bilgiye sahip olmak amacıyla standart formları geliştirmek, bu formda yer alan bilgileri güncelleştirmek ve formları saklamak zorundadırlar. Müşterinin bilgi vermekten kaçınması durumunda sorumluluğun kendisine ait olacağı konusunda uyarılması ve bilgi vermek istemediğine dair yazılı beyanın alınarak çerçeve sözleşmesiyle birlikte saklanması gereklidir.

Aracı kuruluşlar, her bir hisse senedinde herhangi bir yabancı banka veya aracı kurum veya şahıs nam ve hesabına İMKB’ de yapmış oldukları alım ve satım işlerinin toplam tutarlarını aylık olarak ABD Doları bazında İMKB’ ye bildirmekle yükümlüdür.( SPK Haftalık Bülteni 1996/40)

3- Türev Araçlarının Alım Satımına Aracılık Faaliyeti

Türev araçlarının alım satımına aracılık faaliyeti, ekonomik ve finansal göstergelere, sermaye piyasası araçlarına, mala, kıymetli madenlere ve dövize dayalı vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri dahil her türlü türev araçların aracı sıfatıyla ve ticari amaçla alım satımını ifade etmektedir.

Türev araçlarının alım satımının yapılmasına aracılık faaliyetini yürüten kuruluşlar müşterileri için herhangi bir işlem gerçekleştirmeden ve sözleşme imzalatmadan önce söz konusu işlemlerin risklerini belirten bir açıklama yapmak zorundadırlar.

4- Portföy Yöneticiliği Faaliyeti

Portföy yöneticiliği, sermaye piyasası araçlarından oluşan portföylerin müşterilerle yapılacak portföy yönetim sözleşmesi çerçevesinde vekil sıfatıyla yönetilmesidir.

Portföy yönetim şirketi ise münhasıran portföy yöneticiliği faaliyetinde bulunmak üzere Kurul’dan yetki belgesi almış şirketlerdir. Portföy yönetim şirketleri, portföy yöneticiliği faaliyeti kapsamında yatırım fonları ve yatırım ortaklıklarının portföylerini de yönetebilirler.

Kurul’ca yapılacak değerlendirme sonucunda faaliyet izni verilmesi uygun görülen portföy yönetim şirketine, portföy yöneticiliği faaliyetini icra edebileceğini gösteren yetki belgesi verilir.

Portföy yönetim şirketleri, yatırımcılar tarafından kendilerine tevdi edilen sermaye piyasası araçlarını ve nakdi nezdlerinde muhafaza edemezler; aynı gün içerisinde İMKB Takas ve Saklama Bankası A.Ş.‘ndeki hesaba geçmek zorundadırlar.

5- Yatırım Danışmanlığı Faaliyeti

Yatırım danışmanlığı, karşılığında bir maddi menfaat temin etmek suretiyle, müşterilere sermaye piyasası araçları ile bunları ihraç eden ortaklık ve kuruluşlar hakkında ve benzeri konularda yönlendirici nitelikte yazılı veya sözlü yorum ve yatırım tavsiyelerinde bulunulması faaliyetidir. Yatırım danışmanlığı faaliyeti, Kurul’ dan yetki belgesi almış aracı kuruluşlarca yürütülür.

Yatırım danışmanlığı yetki belgesine sahip kuruluşlar ayrıca aşağıdaki faaliyetlerde de bulunabilirler:

-Kişilerin veya şirketlerin uzun ve kısa vadeli finansal hedefleri, risk tercihleri, nakit gereksinimleri, vergi mevzuatı karşısındaki durumları dikkate alınarak yatırım planlarının oluşturulması,

-Şirketleri, aktif-pasif yönetimi çerçevesinde bilançolarının analiz edilmesi, gelir kaynaklarının ayrıştırılması, finansman seçeneklerinin tespit edilmesi, risklerin tanımlanması ve azaltılması veya gelirlerin arttırılması yoluyla mali profillerinin geliştirilmesi gibi konularda yazılı veya sözlü yorum ve tavsiyelerde bulunulması,

-Şirketlerin yurtiçi ve yurtdışı piyasalardan finansman ihtiyaçlarının karşılanması, alternatif finansman stratejilerinin belirlenmesi, mali risklerden korunma konularında yazılı veya sözlü yorum ve tavsiyelerde bulunulması ile finansman ihtiyacı olan ve finansman sağlayacak tarafların bir araya getirilmesi konusunda çalışmalar yapılması,

-Şirketlerin, birleşme, bölünme, ele geçirme ve iş ortaklıklarının kurulması ve benzeri sermaye veya ortaklık yapılarındaki değişiklerle ilgili yeniden yapılandırılma faaliyetleri ve tasfiye sürecinde yazılı veya sözlü yorum ve tavsiyelerde bulunulması.

6- Menkul Kıymetlerin Geri Alım veya Satım Taahhüdü ile Alım Satımı Faaliyeti

Repo, bir menkul kıymetin işlem başlangıç valöründe satılıp, bitiş valöründe geri alınmasını ifade eder. Repo yapan taraf, parayı kullanan taraftır. Geri alma taahhüdü ile menkul kıymetin satımı söz konusudur.

Ters Repo, bir menkul kıymetin işlem başlangıç valöründe alınıp, bitiş valöründe geri satılması işlemidir. Ters Repo yapan, parayı kullandıran taraftır. Geri satma taahhüdü ile menkul kıymetin alımı söz konusudur.

Repo ve ters repo işlemlerini Kurul’ dan bu konuda faaliyet göstermek üzere yetki belgesi almış olan aracı kurumlar ve bankalar yapabilirler.

Yetkili kuruluşlar Borsa’da müşteri nam ve hesabına, kendi namına müşteri hesabına veya kendi nam ve hesaplarına, Borsa dışında ise sadece kendi nam ve hesaplarına işlem yapabilirler.

Repo ve ters repo işlemlerine konu olabilecek menkul kıymetler şunlardır:

-Devlet Tahvilleri,
-Hazine Bonoları,
-Banka Bonoları ve Banka Garantili Bonolar,
-Özelleştirme İdaresi Başkanlığı ve Toplu Konut İdaresi Başkanlığı’nca ihraç edilen borçlanma senetleriyle, mahalli idareler ve bunlarla ilgili idare, işletme ve kuruluşların Kanun uyarınca ihraç ettikleri borçlanma senetleri,
-Varlığa dayalı menkul kıymetler dahil olmak üzere, menkul kıymetler borsaları veya teşkilatlanmış diğer piyasalarda işlem gören veya Borsada tescil edilmiş olan borçlanma senetleri.

Repo işleminde menkul kıymetin mülkiyeti alıcıya ( parasını kullandırana yani ters repo yapan tarafa ) geçer ve getirileri de, çerçeve anlaşmasında aksine hüküm bulunmadıkça bu kuruluşa veya kişiye ait olur. Vade tarihinde ( işlemin bitiş tarihinde ) ise, menkul kıymetin mülkiyeti, kararlaştırılan bedelin ödenmesiyle tekrar yetkili kuruluşa ( repo süresinde parayı kullanan tarafa yani repo yapan tarafa ) geçer.

Ters repo işlemi ile menkul kıymet alımında ise menkul kıymetin mülkiyeti yetkili kuruluşa geçer ve getirileri de aksine hüküm bulunmadıkça yetkili kuruluşa ait olur. Vade tarihinde, menkul kıymetin mülkiyeti kararlaştırılan bedelin ödenmesiyle tekrar karşı tarafa geçer.

Repo konusu olan menkul kıymetlerin alıcıya fiziki teslimi yapılmaz. İşlemler hesaben gerçekleştirilir.


-maximumbilgi-