Otoritelerin bilgi ve denetiminden kaçırılarak gerçekleştirilen kayıtdışı ekonomik faaliyetlerin kapsamının çok geniş olması, kayıtdışı ekonominin kapsamlı bir tanımının yapılmasını güçleştirmektedir. Kayıtdışı ekonomi kapsamında değerlendirilsin bazı faaliyetlerin ekonomik olup olmadıkları bile tartışma konusu olmaktadır.

Örneğin, “toplam ekonomik gelir, belli bir dönemde, stoklarda bir azalma olmaksızın yapılabilecek maksimum tüketim olarak tanımlandığında, piyasa dışı-piyasa içi ayrımı yapılmaksızın, kıtlıklar dolayısıyla pozitif bir piyasa veya gölge fiyatı olan bütün mal ve hizmetler kapsanmaktadır” Bu durumda, bireylerin evde ve tarlada kendi ihtiyaçlarını karşılamaya yönelik olarak yaptıkları üretim faaliyetleri ile komşular arasında karşılıklı yardımlaşma şeklinde gerçekleştirilen faaliyetler de. piyasa ve paralı değişim söz konusu olmasa bile toplam ekonomik gelir kapsamında değerlendirilmektedir.

Ancak, bir çok çalışmada kayıtdışı ekonomik faaliyet olarak ele alınan bu tür faaliyetler bazen ekonomik olarak değerlendirilmemekte, sadece sosyolojik açıdan önemli görülmektedir. Yabancı literatürde kayıtdışı ekonomiyi ifade etmek üzere ortaya konulan;

Black Economy (Kara Ekonomi)
Parallel Economy (Paralel Ekonomi)
Cash Ecomomy (Nakit Para Ekonomisi)
Second Economy (ikinci Ekonomi)
Clandestine Economy (Gizli Ekonomi)
Shadow Economy (Gölge Ekonomi)
Dual Economy (İkili Ekonomi)
Submerge Economy (Gizli Ekonomi)
Gray Economy (Gri Ekonomi)
Subterranean Economy (Yeraltı Ekonomisi)
Hidden Economy (Gizli Fkonomi)
Subeconomy (Alt Ekonomi)
Household Economy (Hanehalkı Ekonomisi)
Twilight Economy (Alacakanlık Ekonomisi)
Illegal Economy (Yasadışı Ekonomi)
Underground Economy (Yeraltı Ekonomisi)
Informal Economy (Gayri Resmi Ekonomi)
Unobserved Economy (Gözlemdışı Ekonomi)
Invisible Economy (Görünmez Ekonomi)
Unofficial Economy (Gayri Resmi Ekonomi)
Irregular Economy (Düzensiz Ekonomi)
Unrecorded Economy (Kayıtdışı Ekonomi)
Marginal Economy (Marjinal Ekonomi)
Unreported Economy (Beyandışı Ekonomi)
Moonlight Economy (Ayışığı Ekonomisi)

gibi çok sayıdaki kavrama bakmak bile tanım güçlüğü konusunda bir fikir vermektedir. Bu kavramlar her zaman aynı anlamı taşımamakta, yapılan çalışmanın kapsamına ve araştırmacının konuya bakış açısına göre anlam değişebilmektedir. Örneğin, moonlight (ayışığı) ve twilight (alacakaranlık) kavramları kayıtdışılığın istihdam yönünü, unreported (beyandışı) kavramı mali ve vergisel yönünü, illegal (yasadışı) kavramı yasal yönünü vurgulamaktadır. Bazı kavramlar, ekonomik ve politik kurumlar tarafından düzenlenmemiş bütün gelir getirici faaliyetleri kapsamaya yönelik olarak kullanılmaktadır. Bu durumda daha çok informal (gayri resmi) kavramı tercih edilmektedir. Bazen değişik isimlerle aynı şey kastedilmekle beraber, aynı kavramla farklı şeylerin ifade edildiği de olmaktadır.

Örneğin, informal (gayri resmi) kavramı Gersuny tarafından hane halkının faaliyetleri ve sosyal amaçlı faaliyetler ile hırsızlık ve vergi kaçırma gibi ekonomik boyutu olan faaliyetler için kullanılırken, ABD Gelir idaresi (IRS) tarafından işportacılar için kullanılmaktadır. Daha önce de belirtildiği gibi, daha çok yasadışı faaliyetleri çağrıştırmasına rağmen, medya tarafından popüler yapılan ve gizliliği vurgulayan underground economy (yeraltı ekonomisi) kavramı, her türlü kayıtdışılığı kapsayacak şekilde, medyada olduğu kadar akademik çalışmalarda ve resmi kurumların araştırmalarında da yaygın olarak kullanılan bir kavramdır.

Bu çalışmada da kullanılan kayıtdışı ekonomi kavramı, en geniş anlamda kullanılabilecek bir kavram olarak ülkemizde benimsenmiş ve plan, program gibi resmi belgelere girmiştir.

Kavram konusundaki çeşitlilikten sonra, kayıtdışı ekonominin gerek yabancı araştırmacılar gerekse ülkemizdeki araştırmacılar tarafından yapılmış bazı tanımlarını vermek, kayıtdışı ekonominin anlaşılması ve değişik yönlerinin ortaya çıkarılması veya en azından bu konudaki problemlerin görülmesi açısından yararlı olacaktır. Yabancı yayınlarda yapılan bazı tanımlar şöyledir:

“Yeraltı ekonomisi (underground economy), para veya benzeri mallarla ödemesi yapılan, ancak işsizlik oranı ve vergilenebilir gelir gibi resmi istatistiklere kaydedilmeyen işlemleri tanımlamak için kullanılan bir terimdir.”

“Gizli ekonomi (hidden economy), sosyal boyutları ve sınırları, tartışmalara son verecek mükemmel bir tanımla kavranması mümkün olmayan, ancak tecrübe ile bilinen bir olgudur. Onu bir obje olarak değil, bir süreç olarak algılamak gerekir. Kayıtdışı ekonomi başlı başına bir şey değil, benzer faaliyetlerin bir yasal ve sosyal çevrede düzenlenmesine rağmen, toplumun kurumları tarafından düzenlenmemesi temel özelliği ile karakterize edilen gelir yaratıcı bir süreçtir.”

“Gayri resmi sektör faaliyetleri, geniş ölçüde gözden kaçan, nadiren desteklenen, sıklıkla düzenlenen, bazen hükümetler tarafından aktif bir şekilde vazgeçirilmeye çalışılan faaliyetlerdir.”

“Gayri resmi ekonomi (informal economy), ... , kavram olarak milli gelir hesapları tanımı içinde olmasına rağmen, yeterli kontrol ve denetim imkanı olmadığı için kapsanamayan, piyasa koşullarında gerçekleşen ekonomik faaliyetlerden oluşur.”

Ülkemizde yapılan çalışmalardaki bazı tanımlamalar ise şöyle özetlenebilir:

“Kayıtdışı ekonomi, gayri safi milli gelir hesaplarını elde etmede kullanılan bilinen istatistik yöntemlerine göre tahmin edilemeyen ve gelir yaratıcı ekonomik faaliyetlerin tümüdür.”

“Kayıtdışı ekonomi, kamu otoritelerinin, denetimi dışında meydana gelen her
türlü ekonomik işlem veya faaliyet olarak tanımlanabilir. “

Kayıtdışı ekonomi, mal ve hizmet üretimine konu olmasın ekonominin geleneksel ölçüm yöntemleriyle bütünüyle tespit edilemediğinden muhasebe kayıtlarında yer almayan ve GSMH büyüklüklerine yansımayan alanları kapsamaktadır.”

Ülkemizdeki kayıtdışı ekonomi konusunda basın ve yayın organlarında bir çok değerlendirmesi yer alan Prof. Altuğ ise kayıtdışı ekonomi ve yeraltı kavramlarını ayrı ayrı ele alarak kayıtdışı ekonomiyi, “ekonomiyi düzenleyen ve yönetmeliklere aykırı olarak gerçekleştirilen belgeye bağlanmamış-kanuni defterlere işlenmemiş ekonomik işlemler (faturasız satışlar, sigortasız işçi çalıştırılması, gecekondu yapımı, işportacılık, vb.)” olarak, yeraltı ekonomisini ise “kamu düzenini korumak için getirilen yasalara ve yönetmeliklere aykırı olarak gerçekleştirilen-ve belgeye bağlanması adetten olmayan-hem kayıtdışı hem de yasadışı ekonomik faaliyetler (kaçakçılık, uyuşturucu ticareti, dolandırıcılık yasadışı *****, fahişelik, vb.” olarak tanımlamaktadır.

Görüldüğü gibi, tanımlamaların bazıları daha dar, bazıları daha geniş kapsamlıdır. Bu açıdan, yapılacak çalışmalarda mümkün olan en geniş tanımı vererek, çalışmanın neleri kapsayıp kapsamadığını belirtmek gerekmektedir.

Çok genel anlamıyla kayıtdışı ekonomi, resmi istatistiklerde kapsanmayan ekonomik faaliyetler ve onların sonuçlarıdır. Bu tanım, çok pratik olmayan ama sınırlayıcı olmadığı için kapsamı oldukça geniş olan bir tanımlamadır. Üretimi yapılıp değişimi yapılmayan ancak, fırsat maliyeti düşünüldüğünde ekonomik değeri olan ve yapılmadığı takdirde satın alınması gerekecek olan ev ekonomisi faaliyetleri ile üretimin söz konusu olmadığı, sadece transferin gerçekleştiği hırsızlık gibi faaliyetler ve gerekli düzenleyici ve yasaklayıcı kurallara uyulmadan yapılan izinsiz üretim, kaçakçılık ve uyuşturucu ticareti gibi faaliyetler, piyasa içi ve piyasa dışı veya aynı ve nakdi ödeme ayırımı yapılmadan bu tanım kapsamında düşünülebilir. Böylece, kayıtdışı ekonominin en belirgin özelliği ortaya çıkmaktadır; kayıtdışı faaliyetler ve sonuçları ölçülememiş ve resmi istatistiklerde yer almamışlardır.

Kayıtdışı ekonomiyi, sadece sosyal güvenlik sistemi dışında gerçekleşen istihdamı veya mali sistem dışında gerçekleştirilen ekonomik faaliyetleri kapsayacak şekilde, daha dar anlamda tanımlamak da mümkündür.