Kayıtdışı ekonominin daha net bir şekilde anlaşılabilmesi için, kayıtdışı ekonomiyi oluşturan faaliyetlerin nitelikleri açısından sınıflandırılarak kapsamlı bir model yardımıyla ortaya konulması yararlı olacaktır.

Bu model kapsamında yer alan ekonomik faaliyetler, GSMH ve toplam istihdam gibi göstergelerin eksik tespit edilmesine yani kayıtdışılığa yol açan faaliyetlerdir. Bu faaliyetlerden elde edilen gelirlerin büyük. bir kısmı GSMH tanımı içinde yer almaktadır. Ancak, GSMH tanımı içinde olmayan örneğin yasadışı faaliyetler ve gelirler gibi bazı unsurlar da modelde kapsanmaktadır. Model, toplam ekonomik gelir tanımındaki faaliyetleri kapsayacak genişlikte kurulmuştur

Kayıtdışı ekonomi, “piyasa içi-kayıtdışı ekonomi” ve “piyasa dışı-kayıtdışı ekonomi” olmak üzere iki kısma ayrılmaktadır. “Piyasa içi-kayıtdışı ekonomi”, piyasanın arz ve talep koşullarında ancak, kayıtdışı olarak yapılan üretim, dağıtım, değişim ve tüketim faaliyetlerini kapsamakta ve değişimin parasal veya aynı (takas vb.) olmasına göre, “piyasa içi-parasal kayıtdışı ekonomi” ve “piyasa içi-parasal olmayan kayıtdışı ekonomi” olarak iki kısımdan oluşmaktadır. Piyasa içi-kayıtdışı ekonominin parasal ve parasal olmayan olarak ele alınan alt ayırımları da, üretimlerin yasal olup olmaması açısından, yasal (legal) ve yasadışı (illegal) olarak ikiye ayrılmaktadır.

Bu model çerçevesinde, üretimi, ticareti ve tüketimi yasak olan uyuşturucuların piyasa koşullarında üretilmesi ve alınıp satılması, ödemelerin parasal olup olmamasına göre, “piyasa içi-parasal-yasadışı kayıtdışı ekonomi” veya “piyasa içi- parasal olmayan-yasadışı kayıtdışı ekonomi” kapsamında yer almaktadır. Yasadışı mal ve hizmetler ile ilgili ekonomik faaliyetler ceza yasalarına göre suç sayıldıklarından, bu tür faaliyetler yasalarla düzenlenmemişlerdir.

Kayıtlı ekonomi kapsamında yasal düzenlemelere uygun olarak üretim, dağıtım ve tüketimleri yapılan mal ve hizmetlerin, söz konusu yasal düzenlemelere uyulmadan, örneğin gerekli ruhsatlar alınmadan resmi kayıt sistemi dışında ve dolayısıyla vergi gibi mükellefiyetler yerine getirilmeden, benzerleriyle beraber piyasa koşullarında üretimi, dağıtımı ve tüketimi faaliyetleri, ödemelerin parasal olup olmamasına göre, “piyasa içi-parasal-yasal kayıtdışı ekonomi” veya “piyasa içi-parasal olmayan-yasal kayıtdışı ekonomi” kapsamında yer almaktadırlar.

Parasal ödemenin söz konusu olduğu işportacılık, kayıtdışı olarak yapılan inşaat ve onarım işleri, büro veya evlerde kayıtdışı olarak ders verme gibi ekonomik faaliyetler, “piyasa içi-parasal-yasal kayıtdışı” ekonomik faaliyetlere birer örnektir. Bu ve benzeri yasal faaliyetler aynı ödeme ile gerçekleştirildiğinde ise “piyasa içi-parasal olmayan-yasal kayıtdışı” ekonomik faaliyet olarak değerlendirilmektedirler.

“Piyasa dışı kayıtdışı ekonomi” kapsamında yer alan faaliyetler ise, piyasa koşullarında üretim, değişim ve tüketimi gerçekleşmeyen faaliyetlerdir. Bunlar prensip olarak parasal değişime konu olmazlar. Parasal olmayan ve piyasa dışı bu faaliyetler de kendi içinde yasal ve yasal olmayan olarak iki kısma ayrılır. Bu gruptaki faaliyetler için ödeme ya hiç söz konusu değildir ya da karşılıklı yardımlaşma vs. söz konusudur. Bu kapsamda üretilen mal ve hizmetlerin bu şekilde üretilmemeleri durumunda piyasadan bedel ödenerek temin edilmesi gerekmektedir. Bu tür faaliyetler, çoğu zaman ev ekonomisi veya sosyal ekonomi kapsamında değerlendirilmektedir.

Bu açıdan, bu model çerçevesinde ev ihtiyaçlarına yönelik olarak yapılan yemek pişirme, ütü, tamirat işleri, çocuk bakma, evde tüketilmek üzere tarlada ve bahçede sebze meyve yetiştirme gibi işler ile komşular arasında karşılıklı yardımlaşma şeklinde yapılan işler, “piyasa dışı-parasal olmayan-yasal kayıtdışı ekonomi” kapsamında değerlendirilmektedir. Birisinin kendi tüketimi için bahçesinde yasadışı olarak haşhaş ve marijuana gibi uyuşturucu yapımında kullanılan bitkiler yetiştirip uyuşturucu imal etmesi ise “piyasa dışı-parasal olmayan-yasadışı kayıtdışı ekonomi” kapsamında yer almaktadır. Bu ana gruptaki faaliyetler, daha çok geleneklere bağlı olarak yürütülürler ve resmi bir düzene bağlanmamış faaliyetlerdir. Onun için çoğu zaman “gayri resmi (informal) faaliyetler” olarak anılırlar. Bu tür faaliyetlerin kapsamı çok geniş ve gözlem ve denetimi zor olduğundan, boyutlarının belirlenmesi çok zordur.

Kayıtdışı ekonomi kapsamında yer alan faaliyetlerin bir kısmı, bu faaliyetleri yürütenler tarafından kasıtlı alarak kayıtdışı yürütülmektedir. Bu tür faaliyetler bir yasağın, bir kuralın veya bir düzenlemenin bilerek ihlal edilmesi sonucu kayıtdışında kalmaktadırlar. Yukarıdaki modelde birinci grubu oluşturan piyasa içi faaliyetler böyledir. Bir kısım faaliyetler ise katılanların kastı olmaksızın, ilgililer tarafından hesaplanmasının zorluğu ve pratik olmaması sebebiyle, denetlenmek ve kayıtlarda kapsanmak istenmemesi yüzünden kayıtdışında kalmaktadırlar. Modeldeki ikinci grup faaliyetler büyük ölçüde böyledir.

Prensip olarak kamu kesimi için kayıtdışılık söz konusu olmaz denilse de kamu adına yürütülen faaliyetlerde de hatalardan, düzenlemeleri yeterince bilmemekten, yanlış ve eksik bilgi vermekten ve istismardan, kamunun ekonomik faaliyetlerini kayıtlara yansıtmadan şahsi menfaatler doğrultusunda kullanmaktan ve rüşvet almak gibi yasadışı faaliyetlerden kaynaklanan kayıtdışılık oluşmaktadır.