Kayıtdışı ekonominin ortaya çıkmasında ve boyutlarının genişlemesinde rol oynayan faktörler, toplumun ekonomik, mali ve sosyal sisteminin özelliklerinin bütünü tarafından belirlenmektedir.

Kayıtdışı ekonomiye yol açan sebeplerin bilinmesi, olumlu yönlerinin olduğunu savunan görüşlerinde de bulunmasına karşılık, nihai tahlilde bir problem olan kayıtdışılığın önlenmesine yönelik etkin tedbirlerin alınabilmesi açısından önemlidir. Eğer sebepler doğru tespit edilmezse etkin ve tutarlı tedbir almak da mümkün olmayacaktır.
Kayıtdışı ekonomiye yol açan nedenleri şöyle sıralayabiliriz.

1- Ekonomik sebepler
2- Kamu maliyesinden kaynaklanan sebepler
3- Çalışma hayatından kaynaklanan sebepler
4- Sosyal sebepler
5- Teknolojik gelişmelerden kaynaklanan sebepler
6- Psikolojik sebepler

1. Ekonomik Sebepler

Her şeyden önce bir ülkenin sahip olduğu ekonomik sistemin kendisi ve yapısal özellikleri kayıtdışılığa uygun bir zemin oluşturabilir. Bir ekonominin gelişmişlik düzeyi, gerekli yatırımların yapılarak yeterli kalkınma hızının gerçekleştirilmemesi ve kayıtlı istihdam imkanlarının yaratılamaması, kamu kesiminin ekonomik faaliyetler içerisindeki ağırlığı, düzenlemelerin ve sınırlamaların yoğunluğu kayıtdışılıkta rol oynayan faktörlerdir.
Ekonomide sektörlerin ağırlığı da kayıtdışılığın boyutlarını etkilemektedir. Tarım ve hizmetler sektörü, izleme ve denetlemenin zor olması sebebiyle kayıtdışının yoğunlaştığı sektörlerdir. Hizmetler sektörünün özelliği daha çok küçük işletmeler tarafından yürütülen ekonomik faaliyetlerin bu sektörde yoğunlaşmasıdır. İşletmeler küçüldükçe kayıtdışı işçi çalıştırma artmaktadır.

Gelir dağılımı açısından bakıldığında; gelir dağılımındaki adaletsizlik, düşük gelir grubunun genişliği ve orta gelir grubu üyelerinin nisbi olarak azlığı kayıtdışılık sebepleri arasındadır. Gelirin düşüklüğü ve fakirlik, bireyleri kayıtdışı faaliyetlerde bulunmaya zorlayan bir faktördür. Üst gelir gruplarındaki vergi ve diğer mali yükümlülüklerin ağırlığı da bu grupta yer alan bireyleri, faaliyetlerini ve gelirlerini gizlemeye yöneltmektedir.

Enflasyonun yüksek düzeylerde seyrettiği ülkelerde de kayıtdışılığın artması beklenebilir. Böyle durumlarda, sabit gelirli geniş kitleler enflasyon dolayısıyla aşınan gelirlerini telafi etmek, üreticilerde maliyetlerini azaltabilmek gayesiyle kayıtdışı ekonomiye yöneleceklerdir. Ayrıca, eğer vergi sistemi enflasyonun etkisini dikkate alan, örneğin enflasyon muhasebesi gibi düzenlemeler içermiyorsa, bu durumda da bireyler, aşırı yüklerden korunmak gayesiyle kayıtdışı faaliyetlerde bulunabileceklerdir.

İktisadi kriz ve durgunluk dönemleri de kayıtdışılığa uygun bir zemin oluşturmaktadır. Böyle dönemlerde işsiz kitleler, kayıtlı ekonomide bulamadıkları istihdam imkanlarını kayıtdışı faaliyetlerde arayacaklardır. Müteşebbisler ise kriz ve durgunluğun etkilerini minimuma indirmek ve özellikle istihdam ve üretim açısından esnek davranabilmek gayesiyle kayıtdışı faaliyetlere yöneleceklerdir.

2. Kamu Maliyetlerinden Kaynaklanan Sebepler

Kayıtdışılık denildiğinde akla hemen “vergi verme” olgusunun gelmesi, mali sebeplerin önemini ortaya koymaktadır. Hatta bazen kayıtdışı ekonominin tanımı bile “vergi vermemek gayesiyle gizlenen faaliyetler” olarak veya bu anlama gelecek şekilde yapılabilmektedir. Vergi ve benzeri yükümlülükler ekonomik sebepler kısmında açıklandığı gibi başlı başına kayıtdışılık sebebidir.

Vergi sisteminin adil olmadığına inanan mükellefler, bu adaletsizliği vergilerden kaçınarak veya vergi kaçırarak gidermeye çalışacaklardır. Bu husus, alınan kararların ve yapılan düzenlemelerin, bu karar ve düzenlemelerden etkilenecek olan kesimlerin görüş ve katılımıyla oluşturulup, oluşturulmamasıyla da ilişkilidir. Bu yüzden, ülke yönetimiyle ilgili kararlarda olduğu kadar, vergi vb. mali konulardaki uygulamalarda da halkın eğiliminin tespit edilerek katılımının sağlanması uygulanmanın başarısı ve kayıtdışılığın asgari düzeyde tutulması açısından önemlidir.

Vergi sistemiyle ilgili söz konusu hususlar yanında, denet,imlerin yeterli sayı ve nitelikte yapılmasıyla yakalanma riskinin ve uygulanacak cezaların düşüklüğü de kayıtdışılığı kolaylaştıran unsurlardır. Mali sistem ve vergi mevzuatı karmaşık, vergiler çok ve çeşitli ve ödenmesi prosedür olarak çok zor ise bireyler yine kayıtdışı kalmayı tercih edebilirler.
Sık sık, çıkarılan vergi aflarının da, bireylerin kayıtdışılığı tercih etme sebebi olarak saymak gerekir. “nasıl olsa af çıkar” düşüncesi hem kayıtlı mükellefiyetlerin yerine getirmelerini engellemekte ve böylece tahsilat/tahakkuk oranları düşmekte hem de kayıtdışılığı teşvik etmektedir.

Kayıtdışılığa yol açan mali sebeplerin diğer, yüzü ise toplanan vergilerin nasıl harcandığıyla ve mükelleflerin kamu faaliyetlerinden ne kadar istifade edebildiğiyle ilgilidir. Eğer vergi gelirleri etkin bir biçimde ve bireylerin gerekli gördüğü alanlarda kullanılmıyor, rüşvet ve yolsuzluklar yaygın, kamu kaynakları israf ve istismar ediliyor ise, bireyler kayıtlı faaliyette bulunmakta ve gelirlerini doğru beyan ederek, vergilerini tam olarak ödemekte isteksiz olacaklardır.

3. Çalışma Hayatından Kaynaklanan Sebepler

Kayıtdışı ekonomiye katılanlar açısından kayıtdışı faaliyette bulunmanın başlıca gerekçesi, kayıtlı faaliyette bulunma imkanlarının sınırlı olmasıdır. Bu temel sebep yanında, çalışma hayatının koşulları kayıtdışılıkta önemli bir faktördür. Sosyal güvenlik sisteminin etkin çalışmayışı bireylerin sisteme kayıtlı olmakla elde edecekleri faydaları ile kayıtdışı kalma durumunda elde edecekleri faydaları karşılaştırarak tercih yapmalarına sebep olmaktadır. Eğer etkin ve verimli bir sosyal sistemi yoksa, cezai yaptırımlar caydırıcı değil ise sosyal güvenlik primleri gibi istihdamla ilgili kesintiler yüksek ise kısaca kayıtdışı sektörde faaliyette bulunmanın kayıtlı sektörde faaliyette bulunmaya göre alternatif maliyeti düşük ise bireyler kayıtdışında kalmayı tercih ederler.

Çalışma hayatı ile ilgili yasal düzenlemelerin part-time, kısa süreli çalışma ve evde çalışma gibi zamanla ortaya çıkan gelişmeleri kapsayamaması, işyeri koşulları için getirilen standartlar, üretimlerin lisanslı olma gereği, çalışanlar için aranan asgari yaş, eğitim, diploma, asgari ücret ve fazla mesai gibi düzenlemeler ile kadın çalışanlara daha düşük ücret verilmesi ve bu yüzden kadınların ev işlerini tercih etmesi gibi hususların hepsi, kayıtdışı üretim ve istihdamda rol oynamaktadır.

4. Sosyal Sebepler

Diğer sektörlerle iç içe olarak, toplumun kültür yapısı ve moral ve ahlaki değerleriyle, eğitim düzeyi ve özellikle kırdan kente göç olgusu gibi sosyal faktörler kayıtdışılığın gelişmesini ve boyutlarını etkileyen unsurlardır.

“Kamu harcamaları ile vergiler arasındaki ilişkiyi eğitim düzeyi yüksek toplumlar daha iyi kurmaktadırlar.” Ayrıca, eğitimli bireyler sendikalı ve sigortalı, kısaca kayıtlı olmanın avantajlarını bilinçli tüketicilerde kayıtlı sektör mal ve hizmetlerine karşı getirilen tüketici haklarını daha iyi değerlendireceklerdir. Dolayısıyla isteyerek kayıtdışı ekonomiye katılım minimum düzeyde olacaktır. Moral ve ahlaki değerlerin aşındığı toplumlarda, özellikle uyuşturucu ve yasadışı *****, fuhuş, kaçakçılık ve tefecilik gibi yasal olmayan kayıtdışı faaliyetler artacaktır.

5. Teknolojik Gelişmelerden Kaynaklanan Sebepler

Teknolojik gelişmelerin kayıtdışı faaliyetler üzerindeki başlıca etkisi, gelişen teknolojilerin emek gücünün açığa çıkarması ve insanlarında geçim kaygısıyla kayıtdışı faaliyetlere yönelmeleri şeklinde olmaktadır. Ayrıca, gelişen teknolojiler sermaye mallarının fiyatını da ucuzlatmakta ve ucuzlayan bu sermaye mallarının (çeşitli makina, alet vs. gibi üretim araçları) kullanımı yoluyla piyasaya yönelik kayıtdışı üretim ve evde üretim kolay hale gelmektedir.

6. Psikolojik Sebepler

Kayıtdışılıkta rol oynayan psikolojik faktörler denildiğinde bireylerin kayıtdışı faaliyetlerden aldıkları duygusal tatmin anlaşılmaktadır. Bazen bireyler, ekonomik sebepler yanında duydukları heyecan sebebiyle de yasadışı faaliyetlere katılırlar. Pek çok kişide zevk duyduğu ve boş zamanlarını değerlendirme faaliyeti olarak gördüğü için kayıtdışı ekonomi kapsamında yer alan üretim faaliyetlerinde bulunabilir. Özellikle evde üretim açısından durum böyledir. Bağ-bahçe işleri ve yemek yapmak vs gibi faaliyetler, çok kişi tarafından hobi olarak da yapılmaktadır.

Bireylerin kimlik arayışları ve etkin olma isteklerini karşılayacak kayıtlı faaliyet imkanlarının sınırlı olması onları yasadışı da olabilecek kayıtdışı faaliyetlere itebilir. Pat-time işlerde çalışmak evde üretim ve bağımsız veya kendi işinde çalışmak, insanlara esnek hareket etme imkanı vermekte ve hürriyet arzularını tatmin etmektedir. Bu tür faaliyetler ise kayıtdışılığın yoğun olduğu alanlardır.