Maliyetler, faaliyet hacmi, satış fiyatları ve kâr arasındaki ilişkilerin incelenmesidir. Bu incelemelerin temel amacı, maliyetleri ve satışları etkileyen çeşitli işletme kararlarının kâr üzerindeki etkilerini ortaya koymaktır.

Bu anlamda başabaş analizi bir planlama aracıdır.

Başabaş noktası, toplam gelirlerin toplam giderlere eşit olduğu faaliyet düzeyi (satış hacmi) olarak tanımlanır. Diğer bir deyişle başabaş noktası, kâr ya da zararın sıfır olduğu noktadır. Başabaş noktasını hesaplamak için çeşitli teknikler, yaklaşımlar kullanılabilir. Bunlar aşağıda kısaca özetlenmiştir:

1) Denklem yaklaşımı : Herhangi bir muhasebe dönemi için aşağıdaki denklem yazılabilir:

Satışlar + Değişken Giderler = Sabit Giderler = Net kâr

Bu denklem, belli bir “net kâr” elde edebilmek için satışların ne olması gerektiğini hesaplamada kullanılabilir.

Başabaş nokta, kâr ya da zararın sıfır olduğu nokta olarak tanımlandığına göre, başabaş noktası için denklem aşağıdaki gibi kısalır;

Satışlar = Değişken giderler = Sabit Giderler

Bu denklemde “satışlar” değer olarak başabaş noktasıdır. Denklem aşağıdaki gibi de yazılabilir.

Satış Miktarı x Satış Fiyatı = (Satış Miktarı x Birim Başına Değişken Maliyet) + Sabit Giderler

Bu denklemdeki “Satış Miktarı” da miktar olarak başabaş noktasıdır.

2) Katkı kavramı yaklaşımı: Birim başına satış fiyatı ile birim başına değişken maliyet arasındaki fark, “birim başına katkı” olarak tanımlanır. Bu kavramlar kullanılarak, miktar olarak başabaş noktası aşağıdaki denklemle hesaplanabilir.

Başabaş Satış Miktarı = Sabit Giderler / Birim Başına Katkı.

Çeşitli mamuller satan bir firma için başabaş noktasını Türk Lirası cinsinden hesaplamak kaçınılmazdır.

Böyle bir durumda başabaş noktasını hesaplamak için “Katkı Oranı” kavramından yararlanılabilir.

Katkı Oranı = (Satışlar - Değişken Giderler) / Satışlar.

Başabaş Satış Tutarı (TL. olarak) = Sabit Giderler / Katkı Oranı.

Belli bir net kâr tutarına ulaşmayı sağlayacak satışları hesaplamak için, yukardaki “Başabaş Satış Miktarı” ve “Başabaş Satış Tutarı” denklemlerinde, payda yeralan sabit giderlere arzu edilen net kârın eklenmesi gerekir.

3) Başabaş grafiği: Başabaş analizine ve daha özel olarak başabaş noktasına yapılabilecek bir diğer yaklaşım da başabaş grafiğidir. Şekilde bir başabaş grafiği görülmektedir.


Grafikteki toplam giderler doğrusuna, sabit giderlere değişken giderler eklenerek de ulaşılabilir



Başabaş analizini bir planlama aracı olarak kullanırken, bu analizin dayandığı varsayımların neler olduğunun farkında olunması gerekir. Bir başabaş analizi genellikle şu varsayımlara dayanır.

1) Analizde satışlar ve maliyetler için varsayılan davranışlar, gerçekte faaliyet hacmi ekseninin her noktasında değil, belli bir faaliyet hacmi aralığında geçerlidir.

Bu aralığa uygun hacim aralığı (relevant range) denir.

Bu aralığın berisinde, çok düşük faaliyet hacimlerinde, sabit kabul edilen maliyetlerin bir kısmından kaçınmak mümkün olabilir. Uygun hacim aralığının ötesinde, çok yüksek faaliyet hacimlerinde de, sabit maliyetlerde bir sıçrama söz konusu olabilir.

Bu nedenle başabaş grafiğinin uygun faaliyet hacmi aralığı sınırları içinde kalması daha gerçekçi olur.



2) Gelir ve gider akışları, güvenilebilir bir doğrulukla saptanmıştır ve uygun faaliyet hacmi aralığı üzerinde doğrusaldır.

3) Bütün maliyetler sabit ve değişken kısımlarına ayrılabilir:

4) Satış fiyatları ve değişken maliyet doğrusunun eğimi sabittir.

5) Sabit maliyetler, grafikte görülen faaliyet hacimlerinde sabit kalmaktadır.

6) Analiz tek mamul içindir ya da satışları oluşturan mamullerin kompozisyonu (mamullerin toplam içindeki nisbi miktarları) değişmeyecektir.

7) Toplam geliri ve maliyetleri etkileyen tek faktör, faaliyet hacmidir.

8) Dönem zarfında üretilen ve satılan miktar eşittir.

Diğer bir deyişle, stoklarda önemli bir değişme olmadığı varsayılır.

Başabaş analizinin yararlılığı, büyük ölçüde, bu analizde kullanılan değişkenlere ilişkin varsayımların gerçekliğine bağlıdır. Bu değişkenlerin beklenen davranışlarındaki bir değişiklik başabaş noktasını, dolayısıyla beklenen kârı değiştirir.