15. yy. - 18.yy MERKANTİLİZMİ



1. MERKANTİLİST DÜŞÜNCEYİ ETKİLEYEN GELİŞMELER


A. Avrupa’da Siyasi Yapının Değişmesi

· Haçlı Seferleri

· Norman Akını

· Ulus (milli) Devletin Kurulması

B. Ortaçağın sonunda meydana gelen Bilimsel Gelişmeler

· Büyük Buluşlar

· Ticari Yolların Değişmesi

· Para Kullanımının Yaygınlaşması

· Teknik Gelişmeler

C. İdeolojik yapıdaki değişmeler


2. MERKANTİLİST DÜŞÜNCENİN TEMEL ÖZELLİKLERİ

1) Altın ve Gümüşün Temel Servet Sayılması

2) İhracatın Artırılma Gereği

3) Devlet Müdahalelerinin Savunulması

4) Sömürgeci Politikaların Savunulması

5) Milliyetçilik Politikalarına Ağırlık Verilmesi

6) Nüfus Artışının Savunulması







3. MERKANTİLİST DÜŞÜNCE VE ÜLKE ÖRNEKLERİ

A. İSPANYOL MERKANTİLİSTLERİ

Külçeci (bülyonist): Merkantilizmin teorik temelleri oluşturulamamıştır. 1600-1620 yılları arasında altın rezervi bakımından en zengin ülke olmasına rağmen bu kaynak üretime yani tarım ve sanayiye aktarılamamıştır. Gelir artışına bağlı olarak üretim artışı olamamıştır. M ↑ è P ↑ sonuçta kıymetli madenler kısa sürede erimiştir.

B. FRANSIZ MERKANTİLİSTLERİ

1. J. Bodin ( 1530 – 1596 )

2. Aatonie de Montchreiten ( 1575 – 1621 )

3. Maximilien de Beuthune Sully ( 1559 – 1641 )

4. Jean Babtiste Colbert ( 1619 – 1683 )


Ülke refahının artırılması,Değerli madenlerin ülkeye girişi, Artan nüfusun beslenmesi için Sanayileşmeyi savunulmuştur.


J. BODIN ( 1530 – 1596 ):

· Feodalizm yerine istikrarlı bir siyasi yapıyı savunmuştur.

· Paranın içerdiği değerli madenin (altının) miktarı azaltılırsa P↑ yaklaşımının aşağıdaki faktörlerle desteklenirse geçerli olacağını savunur,

- İspanyolların Güney Amerika’dan getirdikleri altın ve gümüş miktarı artarsa , M ↑

- İspanya’ya yapılan buğday, şarap ve kağıt gibi malların ihracatının ( X↑ ) mal darlığına sebep olacak,

- Sanatkar ve tüccarların piyasada oluşturdukları fiili tekeller

- Kral ve Soyluların lüks tüketiminin toplumun tüketim biçimini etkilemesi,

· Bodin mal fiyatlarını artıran temel faktör olarak eşyanın değerlendirilmesini ve fiyatını tayin eden oranın bolluğunu savunmuştur. (Miktar Teorisinin dayanağı)

· Buna karşın merkantilistler Ms ↑ è P ↑ ilişkisi üzerinde durmamışlardır.

· Dış talepteki artışın ( X ↑ ) iç fiyatları artıracağını ( P ↑ ) savunmuştur. Bu nedenle iktisadi faaliyetleri sınırlayan engeller kaldırılmalıdır.

X ↑ è P ↑

· Maliye insan vücudundaki sinir sistemine benzer. Devlet gelirlerini sınıflandırmış ve şahsi (kralın koyduğu) adil olmayacağını belirtmiştir.

J. Bubtiste Colbert ( 1619 – 1683 )

Amacı Fransa’yı sanayileşmiş bir ülke yapmaktır. Bunun içindevlet kurulmasını, mali kuruluşlar kurulmasını ve bunlara işlerlik kazandırmak gerektiğini düşünmüştür.

Aldığı önlemler:

· Maliye yapısının (vergi sistemi gibi) düzenlenmesi ve gelir artırıcı çalışmalar

· Devlet muhasebe sistemini düzeltti

· Kamu borçlarını ( ↓ ) azaltmıştır.

· Sanayi kuruluşlarını destekleyici önlemler, buna karşın yoğun devlet denetimi,

· Fransa’daki iç gümrükleri kaldırdı ve ülkede gümrük birliğini sağladı.

· Fransa’nın çıkarı için yurt dışından imtiyazlar elde etmiştir Fransız Batı ve Doğu Hindistan şirketini kurmuştur.

· Nüfus artışı desteklenmiş, işçi gelişini özendirmiş ve çıkışını engellemiştir.

· Endüstri mahkemeleri kuruldu ve sanayi işletmelerine dönük zorunlu kurallar getirmiştir. Biçim, boyut ve çalışma koşulları gibi.

· Ticareti artırmak için Kara ve deniz yolları ve yeni limanlar geliştirilmiştir

· Kıymetli madenler teşvik edilmiş, ancak ülkede üretimin artırılarak dış ticaretin geliştirilmesi ile bu politika desteklenmiştir.

Özetle, sanayiyi destekleyen, tarımı ihmal eden, kamu müdahalesi yanında özel girişimcileri de destekleyen Colbert döneminde yükü kırsal kesimdeki köylü ile sanayide çalışan kentlerin çevresindeki yerleşik, sosyal hakkı olmayan, çoğunlukla mücadele eden işçiler çekmiştir.

C. İNGİLİZ MERKANTİLİSTLERİ


İngiltere’de merkantilist politikalarının başarılı olmasına ortam hazırlayan politikalar: “Kraliçe 1. Elizabeth ( 1558 – 1603 ) döneminde ve daha sonra yürürlüğe giren uygulamalardır.”

I. Para Reformu

II. Denizciliğin geliştirilmesi

III. Deniz şirketlerinin kurulması

- Düzenli veya ruhsatlı şirketler

- Hisse senetli şirketler

IV. İthalatın kısıtlanması ve ihracatın özendirilmesi

V. İhraç mallarının üretimine önem verilmesi

VI. Yoksullar (fakirler) kanunu

VII. Sanatkarlar ve çıraklar kanunu



İNGİLİZ DÜŞÜNÜRLER


1) Edward Misselden (1587 – 1654)

2) Thomas Mun (1571 – 1641)

3) Sir William Petty (1623 – 1687)

4) Dudley North (1641 – 1691)

5) John Locke (1632 – 1704)

6) David Hume (1711 – 1776)

7) Sir James Stuart (1712 – 1780)



1. Thomas Mun (1571 – 1641)

· Ülke zenginliğini artırmanın doğal yolu ticarettir. Ticareti artırmak için ülkedeki üretilen malların fiyatı belirli bir seviyede tutulmalı ve talep edilebilmelidir.

· Eğer ülkede fiyat artışları olursa, ihracat düşecektir. ( P ↑ ) è ( X ↓ )

· İhracat malları > ithalat malları

· Dış talebi olan malların fiyatları yüksek tutulmalıdır, rekabetle karşılaşılırsa mallar ucuz olmalıdır.

· Ticaret Bilançosu doktrinin kurucusudur.

· İç ticaretten sağlanan kâr diğer bir vatandaşın zararınadır. Önemli olan dış ticarettir.buradan sağlanan kâr ülkenin yararınadır.

· Para ticareti, ticaret de parayı artırır.

· Ticaret serbest olmalı, tüccar desteklenmeli, artan kâr yatırımları artırmalı ve böylece istihdam artırılmalıdır.

· Serbest dış ticareti savunur ve bunun ülke kalkınmasına olan hızlandırıcı etkisini görmüştür.

· Para artışı üretimi artırdığı ölçüde yararlıdır. Üretim arttırılmadan;

Ms ↑ è Piç ↑ è X ↓ è IM ↑


2. Merkantilist düşünceyi aşan İngiliz düşünürler


a) Sir William Petty (1623 – 1687)

- Merkantilist olmakla birlikte, klasik iktisadi düşüncenin öncülerindendir.
- Nüfus artışı yararlıdır. Fazla emek yol yapımı, ağaç dikimi, köprü yapımı, maden ve sanayi alanlarında çalıştırılıp verimli bir sonuca dönüştürülebilir.( Keynesyen istihdam teorisinin ilkel biçimi olarak kabul edilmektedir.)
- Asgari ücreti savunur. Bu doğal ücrettir. Yani işçilere yaşamak ve soyunu devam ettirmek imkanı veren ücret seviyesidir.çok ücret az çalışmaya neden olur böylece işçiye geçimine yetecek kadar ücret verilmelidir.
- Emek ve toprak kıymeti (değeri) oluşturan iki unsurdur. “Servetin babası EMEK, anası da TOPRAK ’tır.
- Rant, bir malın fiyatından ,işçinin geçimini sağlamak için gereksinme duyduğu gıda maddelerinin maliyeti ile üretim maliyetinin çıkarılması ile oluşa artık değerdir.
- Nüfus artışı arazilerin değerini ( ↑ ) yükselterek buda rantı( ↑ ) arttıracaktır.
Üretim fazlasını yalnız rant verir. Bu doğal ranttır.
- Rantı artıp eksilmesini, tüketim merkezlerine yakınlık belirler. Bu farklılık (diferansiyel) rantıdır.
- Faiz oranı sınırlandırılmamalıdır. Faiz oranı tedavüldeki para miktarınca belirlenir. Faiz üretim artışını olumsuz etkilememeli. Bu durum meydana gelirse üretim ( Q↓ ) düşer ve ihracat ( X↓ ) azalır.
- Para diğer mallar gibi bir maldır.o dönemdeki tedavüldeki para altın ve gümüştür. Değeri üretimleri için harcanan emekle ölçülür.
- Ticari faaliyetler için belli miktarda bir para gerekir. Paranın artmasının ve azalmasının sakıncalarını ileri sürer. Buna rağmen bir merkantilist olarak
Ms ↑ è Ülkenin refahı artar.

Ms ↓ è Üretimi azaltıcı bir etki yapar.

- Bir malın değeri o malı üretmek için harcanan emekle ölçülür.
- Değişim değerini, emekle birlikte satıcılar arasındaki rekabet, örf, adet ve arz ile talep arasındaki ilişkiler belirler.
- Vergiler herkesten alınacak bir kelle vergisi olmalıdır. Amaç S ↑ ve ülke servetinin (↑) arttırılması
- Kamu harcamaları vergilerle kaşılanmalıdır.
- Dış ticaret önemlidir.
X > M è ülkeye değerli maden girer

X↑ è Üretim (Q) ↑ è ülke zenginleşir

- Para değerinin düşürülmesi ülke için Zaralıdır. Çünkü bu durmda;
Piç ↑ è M ↑ è X ↓


b) John Locke (1632 – 1704)

Devlet;

Ø Amacı, dış ve iç güvenliği sağlamalıdır

Ø Uzlaşma ve dayanışmayı sağla, ayrıca mülkiyet hakkını korur,

Ø Devletin sosyal anlaşma ile kurulmasının amacı, adalet, eşitlik ve özgürlüğün korunması ve sürekli kılınmasıdır.

Dış ticaret X > M olmalıdır. Bu şekilde ülkeye değerli maden girişi sağlanır. O halde ihraç malları üretimi ( ↑ ) arttırılmalıdır.


Emek-Değer;

Ø Malın değerini harcanan emek belirler. (değeri emek belirler) Klasik ve Sosyalist düşüncenin öncüsü görülür.

Ø Emek hem servetin kaynağı hem de eşyayı değerli kılan unsurdur.

Ø Emek faktörlerinin değerlendirilmesi ülkeyi zenginleştirir.

Özel Mülkiyet temel haklardan biridir. Devletin temel görevi onu korumaktır. Mülkiyet doğal bir haktır. Buna müdahale doğal hukuku ihlal etmektir.

Para ve Faiz;

Ø Paranın bulunması servet birikimini kolaylaştırır.

Ø Ms ↑ è P ↑ fark etmiş ve Ms ↑ ise fiyatların arz ve talebe göre oluşacağını ortaya koymuştur.

Ø Para dolaşımı yararlıdır. İddihar zararlıdır.

Ø Para mal değişiminin aracıdır. Paranın kullanım değeri faiz ile tanımlanır, Değişim Değeri de paranın piyasaya sunulan miktarı ile piyasaya arz edilen mal miktarına göre belirlenir.

Ø İ ↑ è ticari faaliyetler olumsuz etkilenir ve ticari kârlar (↓) düşer.

Özetle faiz paranın bir fiyatıdır.

Ø Miktar teorisinin öncülerindendir.

Ms ↓ è ticari faaliyetleri olumsuz etkiler

Ms < Q (mal arzı) è Piç ↓ è M ↑

Sonu toplumun yoksullaşmasıdır.

Liberal siyasi düşüncenin öncülerindendir ve Batı Demokrasisinin gelişimine katkı sağlamıştır.




c) David Hume (1711 – 1776)

- Merkantilistleri elştirmiştir.
- Mal arzına bağlı olmadan Ms ↑ ↓ è P ↑ ↓
- Ms ↑ è Piç ↑ è M ↑
- Servetin kaynağı altın ve gümüş değil, toplumun sahip olduğu emek ve üretim potansiyelidir.
- Faiz ( İ ), para miktarına değil, para arzına ( Ms ) ve para talebine ( Md ) bağlıdır.
- Md ↑ è İ ↑
- Kârlar yüksek ise tüccarlar yüksek faiz ile para talep edeceklerdir.
- Uluslar arası ticaret serbestliğini savunur.

Ø Serbest ticaret para akımını dengeye getirir.

Ø Ülkenin sanayileşmesini hızlandırır.

Ø Uluslar arası ticarette amaç, altın ve gümüş stokunu arttırmak değil, uluslar arası iş bölümünü sağlayarak ülkedeki kaynakları harekete geçirmektir. Bununla iktisadi kalkınma sağlanabilir.

- Bir ülkenin kalkınması diğer ülkeler içinde yararlıdır.
- Sanayinin desteklenmesi için vergiler azaltılmalıdır.
- Lüks tüketimden çok vergi alınmalıdır. Bununla zenginlerin talebi azalacak ve kamu harcamaları finanse edilebilecek.

D. İTALYAN MERKANTİLİSTLERİ

1. Antonia Serra (1530 – 1620)

2. Tommasso Campanella (1568 - 1639)

3. Ferdinands Galiani (1728 – 1787)