Vadeli İşlemler


Vadeli işlemler, ilerideki bir tarihte teslimatı yapılmak üzere herhangi bir malın veya finansal aracın bugünden alım veya satımının yapılmasıdır.

Vadeli işlemler, iki gruba ayrılır. Birincisi, düzenli piyasaları bulunan ve borsada işlem gören finansal araçlardır. İkincisi ise, tezgah üstü işlemler olarak adlandırılan, düzenli piyasaları bulunmayan yani düzenli bir borsada işlem görmeyen finansal ürünlerdir.

Vadeli işlem piyasalarının temelini oluşturan futures ve opsiyon işlemleri çoğunlukla organize borsalarda işlem görmekte, bunun doğal bir sonucu olarak da vade, sözleşme büyüklüğü, alınacak teminatlar, fiyat adımları ve teslimatı yapılacak malın özellikleri gibi işlem kriterleri, ilgili borsalar tarafından belirlenmektedir. Organize borsalarda işlem gören vadeli işlem sözleşmelerinin (futures ve opsiyon sözleşmeleri) standartlaştırılmasının en önemli nedeni piyasanın likit olmasını sağlamaktır.

Forward işlemlerin en temel özelliği ise organize piyasalarda yapılmaması ve dolayısıyla fiyat, miktar ve vade gibi unsurların standart olmayıp, tarafların karşılıklı anlaşmasıyla belirlenmesidir. Herhangi bir nedenle belirli bir riskten kurtulmak veya varolan riskin yönünü değiştirmek için yapılmakta olan swap anlaşmaları tarafların işlemlere yönelik iradelerini açıkça belirttikleri bir sözleşme ile meydana gelir. Swap işlemleri genellikle orta vadeli işlemlerdir. Vadenin daha uzun veya kısa olması mümkündür. Genelde swap işlemleri tek bir vadede geri ödenebilen ana para miktarlarını içerir.




Vadeli İşlem Piyasaları


İki taraf arasında, gelecekte belirli bir tarihte belirli miktar ve kalitede malın teslimi ve bugünden belirlenen fiyatın ödenmesi üzerine yapılan anlaşmalar vadeli işlemler denir. Taraflardan biri malın teslimini, diğeri ise fiyatın ödenmesini taahhüt etmektedir.

Vadeli işlem piyasaları, IS.yüzyılın ortalarında Amerika'da başlamıştır. O tarihlerde Amerika bütün ihtiyaçlarını Avrupa'dan temin etmekte, malların ticareti ise deniz yolu ile yapılmakta idi. Malları taşıyan gemilerin Amerika'ya ulaşması beklenmeden gemilerdeki malların ticaretinin yapılmaya başlaması "forward" piyasalarının doğuşuna yol açmıştır.

Daha sonraki dönemlerde ise, tarımsal mahsullerin henüz hasadı yapılmadan alınıp satılmaya başlaması "forward piyasaları"nın gelişmesini sağlamıştır. Bu şekilde üreticiler hasat zamanı ellerine geçecek parayı önceden bilerek faaliyetlerini sürdüre bilmekte, tüketiciler veya tacirler de maliyetlerini önceden belirleyebilmekteydiler. Ancak tarımsal mahsullerin üretiminin dış faktörlere, özelliklere hava koşullarına çok bağımlı olması, üzerinde anlaşılmış bulunan malların teslimatında sorunlar yaratmaya başladıkça, vadeli işlem(forward) piyasalarına olan güven sarsılmıştır.

Sonraki dönemde yatırımcılar karşılarında daha güvenilir kurumlar görmek istemişler ve bunun sonucunda emtia borsaları kurulmuştur. Böylece hem alıcılar hem de satıcılar karşılarında bir kişi ya da şirket yerine borsayı görmeye, karşı taraf riski yerine borsa riskini almaya başlamışlardır.

Forward kontratı, futures kontratının ilk biçimidir. Forward piyasasında, mal alım/satım anlaşması alıcı ve satıcı arasında yapılır, riski kabul eden üçüncü bir taraf yoktur. Futures piyasaları, organize bir forward piyasalarıdır, üçüncü bir taraf olarak futures borsası bulunur.

Bir futures piyasasının varolması için temek koşul, piyasaya konu olan mal fiyatlarının bir risk transferi gerektirecek kadar değişken olmasıdır. Tarımsal mallar bu karakteri taşıdığı için ilk futures piyasaları bu alanda kurulmuştur.

Döviz piyasalarında esnek kur sisteminin doğusuyla döviz fiyatlarındaki değişkenliğin artması ile döviz işlemleri içeren futures kontratları başlamıştır. Bono piyasalarında da, tahvil faizleri yükselen enflasyona bağlı olarak önemli düzeyde değişkenlik göstermesiyle bonolarla ilgili futures kontratları başlamıştır.

Ülkemizde, organize türev piyasalarının kurulma çalışmaları çerçevesinde, 1994 yılında, İMKB bünyesinde vadeli işlemler piyasası müdürlüğü oluşturuluştur. Organize bir finansal vadeli işlem ve opsiyon piyasasının oluşturulması ve bu piyasada çeşitli sermaye piyasası araçları ile finansal göstergelere dayalı vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerinin düzenlenmesi amacıyla yapılan çalışmalar sonucunda 15 Ağustos 2001 tarihinde döviz (Amerikan Doları) üzerine vadeli işlem sözlemleri işlem görmeye başlamıştır.04.02.2005 tarihinde pamuk ve buğday kontratlarının da işlem göreceği İzmir Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsası işleme başlamıştır.

VADELİ İŞLEMLER İLE FORWARD İŞLEMLER ARASINDAKİ FARLAR

Amaç bakımından: Forward işlemlerde amaç, ürünün fiziki olarak tedarik e-dilmesi iken, vadeli işlemlerde sözleşmelerin alınıp satılarak ürünün gelecekteki fiyatının belirlenmesidir.

Mekan bakımından: Vadeli işlemler, organize bir borsada, borsa üyeleri aracılığıyla borsanın belirlemiş olduğu kurallar çerçevesinde yapılır. Forward işlemleri ise, gerçekleştirilmesi için organize bir borsanın gerekli olmadığı, birbirine güven duyan kişilerin serbest bir ortamda yapabilecekleri alım satım işlemleridir.

Standart açısından: Forward işlemlerde malın kalitesi, miktarı, teslim yeri ve tarihi alıcı ve satıcı arasında serbest irade beyanıyla belirlenirken, vadeli işlemlerde tüm bu insanlar borsa tarafından daha önceden standart hale getirilmektedir. Alım satımlar bu standart kurallar çerçevesinde yapılır.

Takas merkezi: Forward işlemler, iki taraf arasında karşılıklı güvene dayalı olarak gerçekleştirilir. Vadeli işlemler piyasasında alıcı ve satıcılar birbirlerini tanımak zorunda değildir. Tarafların birbirlerine olan yükümlülüklerinin yerine getirileceğini, borsa takas merkezi garanti eder.

Teminat sistemi ve güncelleştirme bakımından: Bir forward işlemi gerçekleştirmek için belirli bir teminat yatırma zorunluluğu yoktur. Ayrıca kar ve zarar, vade sonunda teslimatın gerçekleştirilmesi aşamasında ortaya çıkar. Vadeli işlemlerde ise, gerçekleştirilen her işlem için belirli bir teminat yatırma zorunluluğu vardır. Kar ve zarar ise vade sonunda değil günlük olarak tarafların hesaplarına yansıtılır.

Likidasyon açısından: Forward işlemlerde, tarafların sorumluluğu vade sonuna kadar devam eder. Vade geldiğinde teslimat işlemi ile sona erer. Vadeli işlemlerde ise, sözleşmeyi likidite etmek (pozisyonu kapatıp teslimat zorunluluğundan kurtulmak) için taraflar sözleşme süresinin dolmasını beklemek zorunda değildir. Ters yönlü işlem ile pozisyonlarını kapatarak her an pozisyondan çıkabilirler.



Vadeli Piyasaların İşleyişi


Vadeli piyasalarda işlem yapan alıcı ve satıcı taraflar, vade sonundan önce istedikleri anda borsada aynı özellikleri taşıyan bir başka sözleşmeye ters yönde taraf olarak pozisyonlarını kapatabilirler. Örneğin vadeli işlemlerde alıcı taraf (long) vade sonuna kadar bekleyip alım taahhüdünü yerine getirmek istemiyorsa, aynı şartları taşıyan bir sözleşmede satıcı taraf (short) olarak pozisyonunu kapatabilir.

Organize bir vadeli işlemler piyasasında, aynı şartlara sahip sözleşmeler işlem gördüğünden ve etkin bir takas sistemi bulunduğundan, vade sonuna kadar sözleşme yükümlülükleri birçok defa el değiştirebilmektedir. Bu nedenle vadeli piyasaların işlem hacmi birçok gelişmiş ülkede spot piyasa işlem hacmini geçmiş durumdadır.

· Vadeli işlem sözleşmesinde alım yapan yatırımcı, “uzun pozisyon”, satım yapan yatırımcı ise “kısa pozisyon” almış olur.

· Vadeli işlem sözleşmesinde uzun veya kısa pozisyon tutan kişi, açık pozisyondadır. Piyasanın açık pozisyon durumu, seans içi pozisyon kapatma ve yeni pozisyon alma işlemleri netleştirildikten sonra, vadeli işlem sözleşme yükümlülükleri hala devam eden katılımcıların tuttukları açık pozisyon sayısını gösterir. Açık pozisyon sayısı, piyasadaki uzun veya kısa pozisyon sayısına eşittir.

· Açık pozisyona sahip kişi, sözleşmenin vade sonu gelmeden ters bir pozisyon alarak pozisyonunu kapatabilir veya sözleşmenin vade sonuna kadar açık pozisyonda kalabilir. Açık pozisyonunu kapatarak piyasadan çekilmek isteyen bir yatırımcı;

a. uzun pozisyonuna karşı, aynı vadeli işlem sözleşmesinde kısa pozisyona girer.
b. kısa pozisyonuna karşı, aynı vadeli işlem sözleşmesinde uzun pozisyona girer.

· Açık pozisyon sahibi, pozisyonu açık kaldığı sürece, bu pozisyon için yatırdığı teminatı geri alamaz.

· Vadeli işlem sözleşmesinde uzun taraf olan bir yatırımcı, vadeli işlem fiyatı piyasada anlaştığı fiyatın üzerine çıktığı takdirde kar, altına düştüğü takdirde zarar ederken, kısa taraf olan yatırımcı ise, vadeli işlem fiyatı piyasada anlaştığı fiyatın altına düştüğü takdirde kar, üzerine çıktığı takdirde zarar eder.

· “Aralık pozisyonu” (calendar spread) almak, vadeli işlem sözleşmeleri fiyatlarının farklı değişiminden yararlanmak amacıyla, aynı menkul kıymet üzerine düzenlenen vadeli işlem sözleşmesinin iki farklı işlem vadesinin birinde uzun diğerinde ise kısa taraf olmak demektir. İki sözleşme fiyatındaki değişimler sonucu yatırımcı kar/zarar edebilir. Aralık pozisyonu alırken, yatırımcı açısından karar verme kriteri, fiyat hareketinin yönünden ziyade, söz konusu iki sözleşme arasındaki fiyat farklılığının düşük veya yüksek olup olmayacağı hususudur.

· Vadeli işlemler piyasasında “aralık pozisyonu”nun yanı sıra, “ürünler arası aralık pozisyonu” (intercommodity spread) da alınabilir.



Vadeli Piyasaların Yararları


1- Vadeli piyasalar, sözleşmeye konu olan spot piyasalarda gelecekte ortaya
çıkabilecek olumsuz fiyat değişimlerine karşı korunma imkanı sağlar.

2- Finansal piyasalarda genel olarak fiyat oluşum mekanizmasının daha etkin
çalışmasını sağlar. Vadeli piyasalar, alternatif yatırım imkanı demektir, bu nedenle
mevcut piyasalara vadeli piyasaların da eklenmesi durumunda hem paranın piyasalardaki dolaşım hızı artar, hem de gelen bilgiler fiyatlara daha hızlı yansır.

3- Vadeli piyasalarda alım satım komisyonları spot piyasalara göre genelde
daha düşüktür, dolayısıyla yatırımcıların maliyetlerini azaltır.

4- Piyasa bilgisi olan, ancak sermayesi az olduğu için yeterince pozisyon ala
mayan veya kredili alım satım yapmak zorunda kalan yatırımcılara da küçük miktarda paralarla büyük pozisyonlar alma ve kaldıraç etkisi yardımıyla yüksek kazanç elde etme imkanı verir.

5- Vadeli piyasalar, genel olarak spot piyasaların daha likit olmasını sağlar.
Olumsuz fiyat hareketlerine karşı korunma imkanı olan piyasalarda, spot piyasada
işlem gören mal veya kıymetlere olan yatırımcı ilgisi de doğal olarak artar.

6- Vadeli piyasalar portföy yöneticilerine, portföy çeşitlendirmesi ve dolayısıyla da riskin yayılması açısından değişik seçenekler sunar.

7- Vadeli piyasalarda işlem gören ürünler kullanılarak spot piyasalarda işlem
gören ürünlerinkine benzer geliri grafiği olan sentetik pozisyonlar oluşturulabilir.
Bu özelliği nedeniyle vadeli piyasalar, piyasalarda etkinliğin arttırılması ve spot piyasadaki fiyat dalgalanmalarının (volatilite) azaltılmasına yardımcı olur.



Vadeli Piyasalarda Ürünler


A-) Finansal varlıklara dayalı vadeli işlem sözleşmeleri

1. Uzun Dönem Devlet Tahvilleri
2. Orta Vadeli Devlet Tahvilleri
3. Kısa Dönem Faiz Oranına bağlı varlıklar
4. Döviz Kurları
5. Tek tek hisse senetleri için hazırlanan vadeli işlem sözleşmeleri
6. Endeks üzerine düzenlenen vadeli işlem sözleşmeleri
7. Enflasyon oranı ve Tüketici fiyat endeksi gibi ekonomik ve hava durumu gibi ekonomik olmayan diğer değişkenler üzerine hazırlanan vadeli işlem sözleşmeleri.

B-) Çeşitli mallar üzerine vadeli işlem sözleşmeleri

1. Tarım ürünlerine dayalı vadeli işlem sözleşmeleri
2. Doğal kaynaklara dayalı vadeli işlem sözleşmeleri




Vadeli İşlem Sözleşmesi


1-) Vadeli işlem sözleşmesi, herhangi bir ürün (pamuk, pirinç, buğday gibi), finansal gösterge (hisse senetleri endeksi gibi), menkul kıymet (hisse senedi, tahvil, bono gibi), yabancı para (dolar, euro gibi) veya kıymetli maden (altın, bakır, platin gibi) üzerine düzenlenebilir.

2-) Vade sonunda standartlaştırılmış şartlar çerçevesinde taraflar nakit uzlaşma veya fiziki teslimat yoluyla yükümlülüklerini yerine getirirler. Düzenleyici otoriteler, vadeli işlem sözleşmelerinin asgari unsurlarını belirler. Vadeli işlem sözleşmesinin standart unsurları aşağıda belirtilmiştir.

Sözleşmeye Konu Ürün/Menkul Kıymet/Finansal Gösterge: Vadeli işlem sözleşmesinin üzerine düzenlendiği pamuk/hisse senedi/endeks/döviz gibi ürünler.

Sözleşmenin Vadesi: Sözleşmeye konu ürünün nakit uzlaşmasının veya fiziki takasının yapılacağı zamandır. Genellikle standart vadeler; Ocak, Şubat ve Mart döngüleri olarak belirlenmekle birlikte, bu konuda farklı ülkelerde farklı uygulamalar olabilmektedir.

a. Ocak Döngüsü: Ocak, Nisan, Temmuz, Ekim
b. Şubat Döngüsü: Şubat, Mayıs, Ağustos, Kasım
c. Mart Döngüsü: Mart, Haziran, Eylül, Aralık

3-) Vadeli işlem sözleşmesinde alıcı, Borsa tarafından önceden belirlenmiş bulunan standart sözleşme şartlarına uygun olarak, sözleşmede belirtilen miktarda bir kıymeti sözleşme vadesinde alma yükümlülüğüne girer.

4-) Vadeli işlem sözleşmesinde satıcı, Borsa tarafından önceden belirlenmiş bulunan standart sözleşme şartlarına uygun olarak, sözleşmede belirtilen özellik ve miktarda bir kıymeti sözleşme vadesinde satma yükümlülüğüne girer.

Vadeli işlem sözleşmesinde taraflar birbirine karşı değil, Takas Kurumu'na karşı sorumludur. Bu nedenle, taraflar açısından kredi riski yoktur.