Konu: Türkiye Cumhuriyeti Hükümetleri (30.10.1923 - 25.01.1939)

1) I. İnönü Hükümeti (30.10.1923-06.03.1924)
2) II. İnönü Hükümeti (06.03.1924-22.11.1924)
3) Okyar Hükümeti (22.11.1924-03.03.1925)
4) III. İnönü Hükümeti (03.03.1925-01.11.1927)
5) IV. İnönü Hükümeti (01.11.1927-27.09.1930)
6) V. İnönü Hükümeti (27.09.1930-04.05.1931)
7) VI. İnönü Hükümeti (04.05.1931-01.03.1935)
8) VII. İnönü Hükümeti (01.03.1935-01.11.1937)
*9) I. Bayar Hükümeti (01.11.1937-11.11.1938)
*10) II. Bayar Hükümeti (11.11.1938-25.01.1939)

* = Dokuzuncu ve Onuncu Bayar Hükümetlerinin yanına yıldız koymamın sebebi Türkiye Cumhuriyeti tarihinde sadece bu iki hükümetin programında Kemalist ve Kemalizm ifadelerinin bulunmasıdır.
Kaynak: www.tbmm.gov.tr

1) I. İnönü Hükümeti (30.10.1923-06.03.1924)

25 Nisan 1920 ile 27 Ekim 1923 tarihleri arasında görev yapan Muvakkat İcra Encümeni ve 5. İcra Vekilleri Heyeti ardından ilan edilen Cumhuriyeti takiben hükümeti kurma görevi Cumhurbaşkanı Gazi Mustafa Kemal Atatürk tarafından Malatya Milletvekili İsmet İnönü'ye verildi.

3 Mart 1924'de Hilafetin ve bu nedenle de şerie ve evkaf vekaletinin ve ayrıca erkan-ı harbiye-i umumiye vekaletinin kanunla kaldırılması üzerine yeni bir kabine oluşturulması için İnönü başbakanlıktan çekildi.

Program: 30.10.1339
Güvenoylaması: “
Kullanılan oy: 165
Kabul: 165

I. İnönü Hükümeti Bakanlar Kurulu 30.10.1923-06.03.1924

Başvekil ve Hariciye Vekili: Mustafa İsmet İNÖNÜ (Malatya)
Şer’iye Vekili: Mustafa Fevzi SARHAN (Saruhan)
Erkan-ı Harbiye-i Umumiye Vekili: Fevzi ÇAKMAK (İstanbul)
Dahiliye Vekili: Ahmet Ferit TEK (Kütahya)
Maliye Vekili: Hasan Fehmi ATAÇ (Gümüşhane) 30.10.1923-02.01.1924 / Mustafa Abdülhalik RENDA (Çankırı) 02.01.1924-06.03.1924
Müdafaai Milliye Vekili: Kazım ÖZALP (Karesi)
İktisat Vekili: Hasan SAKA (Trabzon)
Adliye Vekili: Seyit Bey (İzmir) 30.10.1923-06.03.1924
Maarif Vekili: İsmail Safa ÖZLER (Adana)
Nafıa Vekili: Ahmet Muhtar CİLLİ (Trabzon) 30.10.1923-19.01.1924 / Süleyman Sırrı Bey (İstanbul) 19.01.1924-06.03.1924
Sıhhiye Vekili: Refik SAYDAM (İstanbul)
Mübadele, İmar ve İskan Vekili: Mustafa Necati UĞURAL (İzmir)


I. İnönü Hükümeti Programı

Muhterem Arkadaşlar Reisicumhur Hazretleri tarafından intihab-ı umdeyi acianeme tevdi buyurulan vekilleri Meclis-i Alice tasvip buyurmak suretiyle ishar buyurduğunuz teveccühe Hükümet namına arz ve teşekkür ederim. Hükümet, muvaffakiyetini daima Meclis-i Ali’nin müzaheret ve itimadında istinat bularak ve ondan kuvvet alarak arayacaktır.

Arkadaşlar,takip edeceğimiz hareket, hutut-u esasiyesi itibariyle bütün dünyaca malumdur. Mevki-i iktidarda ve mevki-i mesuliyette bulunan ekseriyet fıkrasının millete arz ettiği ve milletin tasvip ettiği umdeler ve Meclis-i Ali’nin inkişaf ve terakki için, huzur ve müsalemet için öteden beri musırran iltizam ettiği esaslar; Cumhuriyet Hükümetinin hattı hareketi olacaktır. Dahilde huzur ve emniyeti ve terakki ve inkişafı temin etmek için Cumhuriyet Hükümeti, kemali azim ve metanetle kemali ısrar ve takip ile hareket edecektir.

Cumhuriyet Hükümetinin münâsebat-ı hariciyede üç sülesası Türkiye Cumhuriyetinin mevcudiyetini ve temamiyetini sağlam tutarak menâfi-i hayatiyesini gözönünden ayırmamak esası dahilinde müsalemeti, huzuru, hüsnü münasebatı mümkün olduğu kadar tevsi ve teyit etmekten ibarettir. Hem hudutlarımızla ve kendileri ile muahedatı imza edip safahatını tatbik etmekte olduğumuz ve diğer taraftan ve henüz münasebata girmediğimiz devletlerle samimi bir dostluk tesis için bütün kuvvetimizi sarf edeceğiz. Göreceğimiz hüsnüniyete fazlasıyla mukabele edeceğiz. Bu esaslar dahilinde Türkiye Cumhuriyeti menafi-i hayatiyesini muhafaza etmek için son derecede dikkatli olacaktır.

Muhterem arkadaşlar, Meclis-i Ali’nin daima ishâr ettiği temenni ve arzu ettiği netice sözden ziyâde iş yapılmasıdır. Cumhuriyet Hükümeti sözden ziyâde iş yapmak fiiliyat ve tatbikat ile size ve milletinize emniyet bahş olmak için bütün kuvvetini sarfedecektir. Şiarımız faaliyet, gayret, iş yapmak arzusudur. Sizin müzaheretinizi istirham ederim ki bu müzaheret tefiki ilahiye de vesile-i tecelli olacaktır.

2) II. İnönü Hükümeti (06.03.1924-22.11.1924)

Hükümeti kurma görevi Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk tarafından Malatya milletvekili İsmet İnönü'ye verildi.

Başbakan İnönü'nün istifası nedeni ile hükümet sona erdi.

Güvenoylaması: 06/03/1924
Kullanılan oy: 145
Kabul: 145

II. İnönü Hükümeti Bakanlar Kurulu

Başvekil: Mustafa İsmet İNÖNÜ (Malatya)
Hariciye Vekili: Mustafa İsmet İNÖNÜ (Malatya)
Müdafaai Milliye Vekili: Kazım ÖZALP (Karesi)
Dahiliye Vekili: Ahmet Ferit TEK (Kütahya)
Maliye Vekili: Mustafa Abdülhalik RENDA (Çankırı) 06.03.1924-21.05.1924 / Mehmet Recep PEKER (Kütahya) 21.05.1924-22.11.1924
Ticaret Vekili: Hasan SAKA (Trabzon)
Ziraat Vekili: Aziz Zekai APAYDIN (Aydın) 06.03.1924-20.08.1924 Şükrü KAYA (Menteşe) 20.08.1924-22.11.1924
Adliye Vekili: Mustafa Necati UĞURAL (İzmir)
Sıhhiyeve Muavenet-i İçtimaiye Vekili: Refik SAYDAM (İstanbul)
Maarif Vekili: Hüseyin Vasıf ÇINAR (Saruhan)
Nafıa Vekili: Süleyman Sırrı Bey (İstanbul)
Mübadele, İmar ve İskan Vekili: Mahmut Celal BAYAR (İzmir) / 06.03.1924-07.07.1924 Refet CANITEZ (Bursa) 07.07.1924-05.11.1924

3) Okyar Hükümeti (22.11.1924-03.03.1925)

Hükümeti kurma görevi Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk tarafından İstanbul Milletvekili Ali Fethi Okyar'a verildi.

Okyar, Doğu ayaklanması sırasında başbakanlıktan istifa etti.

Program: 27/11/1924
Güvenoylaması: 27/11/1924
Kullanılan oy: 188
Kabul: 188


Okyar Hükümeti Bakanlar Kurulu

Başvekil ve Müdafaai Milliye Vekili: Ali Fethi OKYAR (İstanbul)
Adliye Vekili Mahmut: Esat BOZKURT (İzmir)
Dahiliye Vekili ve Mübadele, İmar ve İskan Vekaleti Vekili: Mehmet Recep PEKER (Kütahya) 22.11.1924-05.01.1925 / Mehmet Cemil UYBADIN (Tekirdağ) 05.01.1925-03.03.1925
Hariciye Vekili: Şükrü KAYA (Menteşe)
Maliye Vekili: Mustafa Abdülhalik RENDA (Çankırı)
Maarif Vekili: Mehmet Şükrü SARA&#199ĞLU (İzmir)
Ziraat Vekili: Hasan Fehmi ATAÇ (Gümüşhane)
Ticaret Vekili: Ali CENANİ (Gaziantep)
Nafıa Vekili: Feyzi PİRİNÇCİOĞLU (Diyarbakır)
Sıhhiye ve İçtimai Muavenet Vekili: Mazhar GERMEN (Aydın)
Bahriye Vekili: İhsan ERYAVUZ (Cebelübereket) 30.12.1924 -03.03.1925

Okyar Hükümeti Programı

Muhterem Arkadaşlar,

İsmet Paşa hazretlerinin ahvâl-i sıhhiyesinin istilzam ettiği zarurete binâen vaki olan istifası üzerine riyaset-i aczide teşkil eden hükümet bugün Teşkilât-ı Esâsiye Kanununun 44 üncü maddesine tevfikan Meclis-i Ali’nin itimadını talep etmek üzere huzur-u alinize çıkıyor.

Heyet-i Vekilinizin takibedeceği umumi siyasâti hülâseten ifade için: İsmet Paşa hazretlerinin riyaset buyurdukları Heyet-i Vekilece takib edilen dahili ve harici siyâsetin hudud-u umumiyesi üzerinde yürüyeceğimizi arzedeceğim. Memleketin ihyâsına matuf semaratını iktitaf etmekte bulunduğumuz Cumhuriyet idaresinin teceddüt ve inkılap sahasında vaz eylediği kanunları tatbik vazifesini omuzlarına almış olan heyet-i hükümet bu vazifeyi azimle ifa ederek Türk milletine mevcut asri ve medeni hayata doğru bilaram ilerleyecektir.

Muhterem Efendiler, Hudud-u esasiyesini tebdile taraftar olmadığımız 1341 senesi bütçesinin füsıl ve mevâdı Muvâzeneyi Maliye Encümeninde müzakere olunduğu esnada bazı tadilât hakkında vekiller nokta-i nazarlarını bildirecekleri cihetle bütçenin Mart iptidasında mevki-i tatbikat vaz’ını temin ve muvâkkat bütçelerin idâri ve mali siyâsetimizde tevlit edeceği mahzurlardan tevâkki için umumi bütçeyi geri almak fikrinde değiliz. Bu tarzı hareketin Meclis-i Ali’nin tasvibine iktiran edeceğine ümidimiz vardır.

Müdâfaai Milliye :
Türk vatanının muhafızı olan büyük ordumuzun icabeden techizât ve teşkilât ile müessiriyetini ve fenni vesaitle kuvve-i maddiyesini tezyid etmek; bahri ve havâi kuvvetlerimizi bu gayeye doğru yükseltmek vazifemiz olacaktır.

Adliye :
Türkiye’de yaşayan her ferdin bilâkaydü şart, asri ve halkçı milel-i mütemeddinece kabul edilen sistemlerle temini Hukuk-u Türk Adliyesinin şiarıdır. Cumhuriyetin ceza, hukuk, usul ve teşkilâta müteâllik konuları işbu esasat dahilinde ve memleketimizin ihtiyac-ı medeniye ve iktisadiyesiyle müterafık bir surette Meclis-i Ali’nin nazar-ı tasvip ve kabulüne arz olunacaktır. Esasen hali faaliyette bulunan mütehassiani komisyonlarınca ihzar edilmiş ve edilmekte bulunan, Hukuku Aile Kanuniyle, Kanunu Medeni ve Kanunu Cezaya müteâllik tadilâtı mühimme kariben Meclis-i Alinize arzolunacaktır.

Pek iptidâi bir vaziyette olan eytam sandıklarının islâh ve tensikiyle hukuk-i eytâmın ziyadan siyânet-i Adliye Vekaletinin en mühim mesâisinden birini teşkil edecektir.

İnkılâbımız vahdeti kazayı temin eylemekle tevzii adalete esaslı ve çok feyizli yeni bir mecray-ı muvaffakiyet izhar eylemiştir. Bunun icâbat-ı medeniyesi bila tereddüt takip ve ikmâl olunacaktır.

Dâhiliye :
Dâhili idarede esasen şayan-ı memnuniyet bir derecede olan asayişin takviye ve teyidiyle umumi sükun ve huzurun tarsini, gayemiz olacaktır.

Memurinin hukuk ve vazayifini tanzim için epey müddetten beri başlanmış olan mesaiyi ikmale çalışmak mühim işlerimiz adadından bulunacaktır.

Bir taraftan umumi tahrir-i nüfus ve tescil muamelatına hazırlanmakla beraber 1341 bütçesinde talep edilen tahsisatın kabulü halinde elviye-i selâsede ve istilâ ve yangınlar sebebiyle kuyudatı muhterik veya zâti olan cem’an 120 kazada yoklama suretiyle nüfusu tescil eyliyeceğiz. Mübadele ve iskanları, nakilleri artık ikmâl edilmiş olan muhacirinin ahvâli umumiyesinde hissedilen sıkıntıyı izâleye azâmi gayretle çalışacağız. Muhacirine arazi tevzi ve teffiz muamelatını bilâteehhür tatbik etmek ve teffiz muamelatında usul ve hukuk esaslarını muhfuz tutmakla beraber kendilerini biran evvel müstahsil vaziyetine geçirmek için âmeli bir sistemle arazi sahibi yapmak esbabına tevessül edeceğiz. İstila dolayısıyla yurtları düşmanın ihrak ve tahribine maruz kalan, ahvâl-i umumiyeleri muhacirin mertebesinde mucib-i ihtimam bulunan vatandaşlarımızın tehvin ihtiyacına salih iktisadi ve mali tedbirler ittihazını derece-i vucutda görmekteyiz. Devletimizin makarrı idaresi olan Ankara şehrinin hâlen ihtiyacat-ı acileyi ve atiyen medeni ihtiyacatı tatmin edecek bir memuriyete isali için yapılacak mali fedakârlıkların bihâkkın mahalline masruf ve Türk Cumhuriyetinin, Türk milletinin şerefiyle mütenâsip olacağı kanâatindeyiz.

Mâliye :
Siyâsi mâliyede tasarrufa riâyet esas mesleğimizdir. Tarz-ı idare ve usul cibâyetlerindeki nevâkızdan dolayı mükellefiyeti iz’aç ve hâzineyi milleti ızrar etmekte olan vergilerimizi tâdil ve tarzı istifâlarını ıslah esaslarını takip edeceğiz. Aşarın ilgâsına doğru atılmış olan hatveleri takip ve intaz etmek ahsı emelimizdir.

Dâhili ve hârici borçlarımızı muntazaman ödiyeceğiz, gerek bu suretle ve gerek diğer tedâbir ile itibâr-ı mâliyemizi alaya çalışacağız. Şayan-ı memnuniyettir ki Reji Şirketinin ilgâsı emrivâkidir. Önümüzdeki Şubat nihâyetinde mevcut şirketin muamelâtına hitâm verilecektir. Sene-i mâliyenin hitâmından evvel tütün meselesini milletin istihsâlat ve iktisadiyâtiyle devletin menâfiini telif edecek şekilde halle gayret edeceğiz.

Memleketimizde hukuk-u tasarrufiyenin kurunu vustadan müntâkil kavânin ve usullerle arzu olunan şekilde temini muhafazası mümkün olamadığı taayyün etmiş bir hakikâttir. Kuyut ve muamelâtı tasarrufiyenin islâh ve tânzimi için kadastro ameliyesine başlamak azmindeyiz.

Maârif :
Meclis-i Alinizin yüksek karariyle tevhidi tedrisât esaslarını kabul ederek selâmet yolunu bulmuş olan Maârifimizi ayni yolda yürütmek ve Türk vatanına tâlim ve terbiyenin muhtaç olduğu intizâm ve inzabat altında yeknesak terbiye ve tahsil ile mücehhez, hayat için hazırlanmış gençler yetiştirmek gayemiz olacaktır. Halkımızın Maârife karşı gösterdiği büyük alâkayı bihâkkın tatmin edebilmek üzere muallim noksanının telâfisine çalışmak ve alelumum mektep programlariyle mektep teşkilâtlarının istikrârını temin için lüzumsuz tebeddülâtan içtinâp etmek vazifemizdir.

Nâfıa :
Cumhuriyet İdâresinin memlekete bir abidesi olan Ankara - Sivas ve Sivas - Samsun hattının kemâli faaliyetle ikmâli inşası en aziz bir hedefimizdir. Azim bir serveti tâbiiyemiz olan Ergani madeninin milletin kişi istifâdesine bir an evvel vaz’ını temin için Arada - Ergani hattı inşaatını ehemmiyetle takip edeceğiz.

Karadenizden şark vilâyetlerimize doğru yapılacak Demiryollarının inşasını temin edecek tedâbire tevessül etmek vâzifemizdir. Yol ve köprülerin inşasını, sıhhati umumiyyeyi ve dolayisiyle iktisâdi milliye pek ziyâde alakadar eden bataklıkların kurutulması ve ticaretgâh limanlarımızın yapılmasını görmenin ne kadar derin bir ihtiyâca ve ne kadar hararetli bir arzuya makes olduğunu zikre hacet görmem. Bu ihtiyâcattan bütçenin ıstidaâtı haricinde kalmak suretiyle gayrıkabil tatmin olanların ecnebi sermayelerinden istifade edilerek teminini daima göz önünde bulunduracağız. Menfi umumiyeye hadim olacak ecnebi sermayesine azami teşkilât ve teminât irâyesi Meclis-i Alice muvafık bir hattı hareket telâkki edilir kanaatındayız.

Zirâat :
Memleketimizin başlıca menbağı serveti ve halkımızın en büyük sahayı içtigâli ve vasıta-i maişeti olan zirâatın teşviki ve mahsulâtı dahiliyemizin himâyesi, istihsalâtın tezyidi için vesâitin teksiri, zirâattaki bazı kuyudun ref’i, hayvanat ve nebatata arız olan hastalıkların izâlesi zımnında kat’i tedabir ittihazı, zirâat mekteplerimizin daha ameli bir şekle ifrağı ve vesâiti lazıme elde edildikçe adetlerinin teksiri emelindeyiz. Memleketimizin mühim servetini teşkil eden hayvanatı ehliyenin teksiri ve cinslerinin ıslahı hususunda mâli fedakârlık ihtiyarı lüzumuna kailiz. Ormanlarımızda ciddi muhafaza teşkilâtı vücuda getirmek için köylere ve eşhasa ait kısımlarının tefrikiyle devlet ormanlarında muhafaza ve kat’iyat sahalarının tesbiti ve orman teşkilâtının dahi bu esasa göre tertibi ve fenni vesâitle orman işletecek olan müteşebbislere teshilât irâdesi iltizâm olunacak.

Ticâret :
Vatanın mebzul ve tabii servetlerini işletecek iktisadiyâtımızı inkişâf ettirmek cümleyi amalimizdendir. Bilhassa ihracâtımızı tezyit ve mahsulât-ı milliyenin revacını temin için ihracât pazarları tedarik ve harici

piyasalardan tüccarlarımızı vaktiyle haberdar edecek vesaik ihzar eyleyerek yerli tüccarlarımızın dünya piyasaları ile doğrudan doğruya münâsebet ve alâkasını tesis etmeye çalışacağız. Ticaret hayatı üzerinde büyük tesir icra eden nakliyât umurunun ve hususiyle limanlârdaki tahmil ve tahliye ameliyâtının tanzimi ve mevcut müşkülatın izâlesi çarelerini teammül edeceğiz. Sanâyiin terâkki ve inkişâfı için fabrikalar inşâ ve tesisine devam olunmakla beraber sanayii beytiyenin teşvik ve ihyâsı ve sanatkârlara uzun vadelerde makineler tedarik ve itasını düşünmekteyiz. Derdesti müzâkere bulunan mesâi kanununun bir an evvel intâcını Meclis-i Alinizden rica etmekteyiz.

Sıhhiye :
Halkımızın bünye-i içtimâiyesini yıpratan sıtma ile ciddi bir surette mücâdeleye girişmek Sıhhiye Vekâletinin en esaslı umdesidir.

Bundan mâada firengi ve verem tahribatına, nüfus itibariyle pek şayan-ı teammül olan çocuk hastalıklarına ve vefiyâtına karşı koymak için bir taraftan teşkilât-ı sıhhıyemizin taazzuv ve tevessülüne azami sarfı gayret edilecek, diğer taraftan da teşkilât-ı hususiyeye bu gayeleri teminen muavenet ifa olunacaktır.

İklim ve meskenlerini tebdil sebebiyle ve bittabii sıhhi meskenlerden mahrumiyet itibariyle hastalıklara daha ziyade maruz bulunan muhacirlerin ve harikzedelerin ahvâl-i sıhhiyesine itina etmek ve bu mıntıkalarda sıhhi tedabiri teksif eylemek cümley-i mesâimizden olacaktır.

Hâriciye :
Takip edeceğimiz siyâset-i hâriciye derin bir fikri müsâlemete müstenit ve mütekâbil hukuk ile uhuda fartı riayet esaslarından mülhem olacaktır. Muallak mesailin dostane ve müsâlemet perverane hissiyatın tesiratı altında ve aynı zamanda milli hukukun mahfuziyetini temin edecek tarzda halline tehalükle çalışacağız.

Rusya Şuralar Cumhuriyeti müttehidesiyle mücadele-i milliyenin ilk zamanlarından beri teessüs eden ve tarafeyn için mucibi menfâat olan dostâne münâsebâtı takviyede devam edeceğiz.

Büyük Britanya Devleti ile aramızda hadis olan Irak hudutu meselesi bir aralık malumunuz olduğu veçhile had bir devreye dahil olmuş iken her iki tarafın gösterdiği basiret ve itilâfperverlik sayesinde Musul meseleyi asliyesinin halline intizaren müsâlemeti perverâne bir târiki tesviyeye dahil olmuştur. İki devlet arasında mucibi ihtilâf olan Musul meselesine adilaâe bir şekli hal bulmak keyfiyeti Cemiyet-i Akvamca tetkik ve tetebbu edilmekte olduğundan ve Cemiyet-i Akvamın bir neticey-i adileye vusulü muntazır bulunduğundan iki devletin arasında dostluğu takviye edecek mesâye hiçbir mani görülmemektedir.

Fransa ile her sahadaki revabıtı muhadenetkârenemizin teşyidi hususuna itinâi mahsus göstereceğiz. Aramızda henüz tesviye-i pezir olmayan mesâilin mucibi memnuniyet tasviye edileceğine ümit varız.

İtalya ve Türkiye Cumhuriyeti arasında hiçbir ihtilâf mevcut olmadığını memnuniyetle kaydediyoruz. Aralarında bir çok temas noktaları bulunan iki memleket beynindeki sıkı münâsebâtın her iki tarafın menâfii mütekabilelerini daha ziyâde takviye edecek bir surette mazhar-ı inkişâf ve tekâmül olmasını arzu etmekteyiz.

Cumhuriyetimizin kendileri ile yeni esasata müstenit muahedat akdetmiş olduğu Lehistan, Avusturya, Macaristan, Almanya, İsveç, Felemenk, İspanya, Çekoslovakya Devletleri ile hüsn-ü münasebât idâmesi emelimizdir. Danimarka, Estonya, Letonya, Finlandiya Devletleri ile de bu yolda muahedeler akdine intizâr ettiğimiz gibi İsviçre ve bazı mertebe teatii enzar etmiş olduğumuz Bulgaristan Hükümeti ile de mukavelâtı müsâmele akdedeceğimizi ümit ediyoruz.

Yunanistan’la mazinin mirası olarak aramızda mevcut bazı ihtilâfatın tarafeynin gayreti itilafperveranesiyle hallonularak münâsebetimizin iki komşu devlet arasında caygir olması zaruri olan hali müsâlemete gireceğini ümit ediyoruz.

Romanya Hükümeti ile mukaddema caygir olan dostluğun yeniden teessüsünü memnuniyetle karşılamaktayız.

Cemahir-i müttehide-i Amerika ve Lozan’da imza edilen muahedâtın bu sene zarfında iktisabı mer’iyet etmesi için lazım gelen tedâbire her iki tarafca tevessül edileceği kaviyyen memuldur.

Afganistan ve İran Devletleri ile münâsebetimizin gayet samimi bir mecrada devamına gayret edeceğiz.

Cemiyet-i Akvamın mesâisini Türkiye Cumhuriyeti ötedenberi kemli itinâ ile takib etmektedir. Günden güne ehemmiyeti ve beynelmilel münasebâtın tanziminde fâaliyeti şayan-ı dikkât bir sürette tezayüd etmekte olan işbu müesseseye Hükümetimizin Lozan Konferansından beri izhâr etmiş olduğu temayülü fiili bir şekle irca ile Türkiye’nin Cemiyete dahil devletler meyanında ahzı mevki etmesini ve biran evvel temin etmek lâzım olduğuna kanâatımız vardır.

Şehbenderlerimizin vazife-i asliyeleri olan ticâretimizin tevessü ve inkişâfı gayesine hasrı mesâileri temin olunacaktır.

Efendiler;

Tafsilât ve teferruata girişmeyerek hattı hareketimizin nokta-i umumiyesi hakkındaki mücmel maruzatım bundan ibarettir. Bu mesailin hini tatbikinde yerli ve ecnebi müessesâttan istifade etmeye son derece itina azminde olduğumuzu arza hacet görmüyorum. Heyet-i celileniz bu tarzı mesaiyi tasvip ve bu tarzı mesaide Heyet-i Hükümetin temini muvaffakiyet edeceğine izharı itimat buyurduğu takdirde bundan kuvvet alan Hükümetiniz bu itimada kesbi liyakât için çalışacak ve muvaffakiyetimizin daima amili ve kâfili bulunacak olan itimât ve müzaheretinizin temadisinden ve sahai fâaliyetimiz etrafında cereyan edecek müzakerât ve münâkaşattan feyz ve ilham alarak yürüyecektir.

4) III. İnönü Hükümeti (03.03.1925-01.11.1927)

Hükümeti kurma görevi Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk tarafından Malatya milletvekili İsmet İnönü'ye verildi.

1927'de yapılan genel seçimler sonunda hükümet sona erdi.


Program: 04/03/1341
Güvenoylaması: 04/03/1341
Kullanılan oy: 179
Kabul: 153
Red: 23
Çekimser: 1

III. İnönü Hükümeti Bakanlar Kurulu
03.03.1925-01.11.1927

Başvekil
Mustafa İsmet İNÖNÜ (Malatya)

Dahiliye Vekili
Mehmet Cemil UYBADIN (Tekirdağ)

Hariciye Vekili
Tevfik Rüştü ARAS (İzmir)

Müdafaai Milliye Vekili
Mehmet Recep PEKER (Kütahya)

Adliye Vekili
Mahmut Esat BOZKURT (İzmir)

Nafıa Vekili
Süleyman Sırrı Bey (İstanbul) 03.03.1925-16.12.1925
Behiç ERKİN (İstanbul) 14.01.1926-01.11.1927

Maliye Vekili
Hasan SAKA (Trabzon) 03.03.1925-13.07.1926
Mustafa Abdülhalik RENDA (Çankırı) 13.07.1926-01.11.1927

Ticaret Vekili
Ali CENANİ (Gaziantep) 03.03.1925-17.05.1926
Mustafa Rahmi KÖKEN (İzmir) 17.05.1926-01.11.1927

Sıhhiye Vekili
Refik SAYDAM (İstanbul)

Bahriye Vekili
İhsan ERYAVUZ (Cebelübereket)

Maarif Vekili
Hamdullah Suphi TANRI&#214ER (İstanbul) 03.03.1925-21.12.1925
Mustafa Necati UĞURAL (İzmir) 21.12.1925-01.11.1927

Ziraat Vekili
Mehmet Sabri TOPRAK (Saruhan)


III. İnönü Hükümeti Programı

Hükümetin siyâseti umumiyesi malumdur. Hariciyede ecnebi devletlerle hüsnü münâsebetin muhafazası, ahden muallak bulunan mesailin hüsnü intacı, nâfıa, zirâat ve sıhhati memleket tedabirinin ehemmiyeti mahsusayla inkişaf ettirilmesi ve Cumhuriyetin feyyaz ve islahkar mesaisinin maliyede, ticarette, mâarifte ve adliyede devamıdır.

Müdâfâay-ı memleket için berri, bahri ve havai kuvvetlerin kemiyet ve keyfiyetlerinin muhafaza ve takviyesine ehemmiyet veriyoruz.

Siyaseti dahiliyede her şeyden evvel hadisatı ahirenin sürat ve şiddetle itfası ve memleketin maddeten ve manen ifsattan vikayesi, umumi huzur ve sükunun muhafazası ve herhalde devlet nüfuzunun teyit ve tarsini için seri, müessir tedabiri mahsusa ittihazını iltizam ediyoruz.

Meclisi Alinin yed-i tetkikinde bulunan bütçenin süratle intacı istirhamı mahsusumuzdur.

Hükümet mesaisinde sebebi muvafakiyet olacak maddi ve manevi kuvveti büyük meclisin itimat ve müzaheretinde bulur. Bu itimadın derecesini izhar buyurmanızı rica ederim.

5) IV. İnönü Hükümeti (01.11.1927-27.09.1930)

Hükümeti kurma görevi Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk tarafından Malatya milletvekili İsmet İnönü'ye verildi.

İnönü'nün başbakanlıktan çekilmesiyle hükümet sona erdi.

Program: 05/11/1927
Güvenoylaması: 05/11/1927
Üye Sayısı: 316
Kullanılan oy: 271
Kabul: 269


IV. İnönü Hükümeti Bakanlar Kurulu
01.11.1927-27.09.1930

Başvekil
Mustafa İsmet İNÖNÜ (Malatya)

Adliye Vekili
Mahmut Esat BOZKURT (İzmir)

Müdafaai Milliye Vekili ve Bahriye Vekaleti Vekili
Mustafa Abdülhalik RENDA (Çankırı)

Dahiliye Vekili
Şükrü KAYA (Muğla)

Hariciye Vekili
Tevfik Rüştü ARAS (İzmir)

Maliye Vekili
Mehmet Şükrü SARAÇOĞLU (İzmir)

Maarif Vekili
Mustafa Necati UĞURAL (İzmir) 01.11.1927-05.01.1929
Hüseyin Vasıf ÇINAR (İzmir) 02.03.1929-13.04.1929
Cemal Hüsnü TARAY (Gümüşhane) 13.04.1929-22.09.1930

Nafıa Vekili
Behiç ERKİN (İstanbul) 01.11.1927-15.10.1928
Mehmet Recep PEKER (Kütahya) 15.10.1928-27.09.1930

Ziraat Vekili ve Ticaret Vekaleti Vekili
Mustafa Rahmi KÖKEN (İzmir) 01.11.1927-21.01.1928

Sıhhiye ve Muavenet-i İçtimaiye Vekili
Refik SAYDAM (İstanbul)

İktisat Vekili
Mustafa Rahmi KÖKEN (İzmir) 21.01.1928-29.05.1929
Şakir KESEBİR (Edirne) 29.05.1929-27.09.1930


IV. İnönü Hükümeti Programı

Muhterem efendiler;

Hükümetin takip edeceği umumi siyâset üzerinde mufassal beyanat ile sizi tasdi etmek lüzumlu olmadığı zanındayım. Bilhassa bu günlerde nokta-i nazarlarımızı ve hattı hareketlerimizi kâfi derecede gösteren müteaddit vesilelerle beyanatımızdan sonra senelerden beri takip ettiğimiz umumi siyâsetimizde esas itibariyle bir tebeddül bulunmadığı teslim buyrulur.

Ben bugün ancak bazı noktalara temas ederek siyâsetimizin basit bir çerçevesini arzetmek niyetindeyim. Biliyorsunuz ki, muhterem efendilerim, dahili siyasette biz herşeyden evvel, vatandaşlar için hür rahat ve endişesiz, kendi işlerine bütün tasavvurlarını ve gayretlerini hasretmeğe müsait, bir emniyet ve huzur taraftarıyız. Senelerden beri bu hususta elde ettiğimiz neticelerin vatandaşlarımızın memnuniyet ve menfâatlerini en iyi temin ettiği ümidindeyiz.

Şark vilâyetlerimizin bazı mıntıkalarında büyük irticai hareketlerin kati akametinden sonra, bazı meyusane şakavetler devam etti. Bu şakavetleri cumhuriyetin nimet ve ıslâhatında hususi menfâatlerini haleldar görenlerin son gayreti addetmekten ve geniş hudutları iltica ve avdet için istifade edilebilir zannetmekten mütevvellit addedebiliriz. Bir taraftan hudutları beynelmilel kâvaidin icabatı dahilinde bertaraf için mahalli sükun olmayacak bir amil haline getirmek için sarfettiğimiz ciddi ve müstakimane gayretlerin semereler ümit ettirmesi diğer taraftan halkın cumhuriyetin nimetlerini idrak ederek bizzat tahrikâta mukavemet eylemesi ve aynı zamanda cumhuriyetin maddi kuvvetinin maddeten dahi tezelzül ettirilemeyeceğinin mükerrer tecrübelerle anlaşılması şakavetten ümit besliyenlerin bütün aksamı vatandaki huzur ve nizama ram olacaklarına şüphe bırakmamaktadır. İlâve etmeliyim ki; bu eşkiyayı takip için mahalli zabıta kuvvetlerinden ve mahalli garnizonlardan başka kuvvet istimâline mecbur olmadık.

Şark vilâyetlerimizin bazı menatıkı dediğimiz zaman bunun vasi bir mıntıka manâsında alınmamasını tasrih etmek isterim.

Bu, Genç, Lice, Palu, Hınıs gibi dört beş kazaya münhasır olan bir sahadır. Şark vilâyetlerimizin bütün mamureleri ve bütün sahaları huzur ve asayiş içindedirler. Alelumum memleketimizin huzur ve asayiş için misâl olmak üzere derim ki hükümeti bilhassa teçhiz ettiğiniz takrir-i sükun selâhyetini kullanmağa istiklâl mahkemelerini yeniden intinâba lüzum görmediğiniz mart ayından beri, hemen hiç kullanmağa lüzum görmedik.

Kezalik, memlekette idarenin nasıl en uzak köşelere kadar saat gibi işlediğine misâl olmak üzere, son tahrir-i nüfus teşebbüsünü de gösterebilirim. Muhterem halkımızın kendi hükümetini kendi iradesinin izhar ve tatbiki addettiğini, muvasalatı bizim arzumuzdan ve ihtiyacımızdan bu kadar eksik olan bu büyük memlekette, bir günde fennin en yeni usulleriyle tahrir-i nüfusa imkân vermekle ispat etmiştir. Yüksek selâhiyeti beynelmilel bir mevkii haiz olan istatistik Müdürü Umumiyemiz münhasıran kendi intihab ettiği usullerini memleketin her tarafında seyehat ve ittihazı tedabir ederek tatbik edebilmiş ve Türkiye nüfusunun 14 milyona yakın olduğunu gayri kabili itiraz bir sıhhatla ilân etmeğe muvaffak olmuştur.

Gelecek devreyi mesuliyetimizde de memleketin huzur ve asayişini ve adliyenin hakim ve her müşkülü halleder vaziyetini muhafaza etmeyi birinci vazifemiz addedeceğiz.

Harici siyâsetimizin istikrar ve istikameti her tarafta anlaşılmakta olduğunu ümit ediyorum. Teessüs etmiş dostluklara riayet ve vefa göstermekle yeni dostlukların teessüs edebilmesini telif etmek dürüst bir siyâset için mümkün olduğunu ispat etmiş bulunuyoruz. Beynelmilel alemde bugün bizi endişeye düşürecek müstacel ve mühim bir mesele karşısında bulunmuyoruz. Geniş hudutların muhilli emniyet olmaması için dostane teşriki mesai ve vatandaşlarımızın henüz bazı yerlerde fiilen tahsil olunamıyan emlâk ve hukukunun ve beynelmilel kavâit dahilinde muteber ve mahfuz tutulması hariciyemizin bugün meşgul olduğu meseledir.

. Beynelmilel ihtilâfatın mahiyet ve tabiatına göre icabında hakem vasıtasiyle tasfiye edilmesine teşebbüs etmekten hali kalmıyoruz.

Muhterem efendilerim;

Hükümetin nâfıa işlerine bilhassa ehemmiyet vermekte olduğunu bilmem tasrihe lüzum var mıdır? Cumhuriyet ilk gününden itibaren başlıca vazifesi imar ve ümran olduğunu idrâk etmekte teahhür etmedi. Önümüzdeki sene nâfıa bütçesini 32 milyon göreceksiniz. Bizim ihtiyaçlarımıza göre henüz nakıs bulduğumuz bu rakam bugünkü haliyle de Türk Milleti'nin nasıl bir sulh ve ümran unsuru olduğunu ifade eder ümidindeyim. Bütçeden tedârik olunabilecek vasıtaları gelecek seneler için de müdâfa-i memleket yanında bilhassa imârı memlekette tahsis etmek fikrindeyiz. Ümit ederim ki bu sene yalnız altı istikamette işleyen şimendifer inşaatının gelecek senelerde daha başka istikametlerde işlemesine ve nâfıanın bilhassa su işlerinde ve diğer imâr yollarında da fâaliyet göstermesine imkân bulacağız.

İktisâdi fâaliyetlerimizi evvelemirde ve bilhassa memleketin iktisâdi açığını kapamak hedefine temerküz ettirmeğe çalışacağız. Derhâl teşkil edeceğimiz âli iktisat meclisinin gerek bu hususta ve gerek hayat pahalılığında hükümete fenni birçok delâletler yapabileceğini kuvvetle ümit ediyorum.

Efendilerim; idare-i umumiyede mümkün olduğu kadar tasarrufa riâyet ile elde edilecek vesâitin muhtaç olduğumuz yeni ve müsmir işlere hasrını iltizâm ediyoruz. Burada teferruatla işlerine temas ettiğim her vekâletiniz her sene nihayeti, yalnız umur-u vekâleti tedvir ettiğini değil o sene zarfında yeni ve ileri bir iş yapmış olduğunu da söyliyebilecek bir vaziyettedir. Atideki idaremizde dahi her senenin her şube-i devlette ileri ve yeni bir hat ve temin etmesi mesaimizin ve tarz-ı tefekkürümüzün esasını teşkil ettiğini cesaretle ifa edebilirim.

Muhterem efendilerim, yeni sene bütçesinde bütün bu tasarruflarımızın ifadesini bulacaksınız. Bütçenin hakiki varidata istinâd etmesi için biz çok gayret ve dikkat sarfettik. Büyük meclisin hakiki bir bütçe vücudâ getirmek için kendisi bizzat emin oluncaya kadar takayyüt ve müzaharet göstermesine bilhassa arzı ihtiyaç ederiz.

Devlet bankasına ait kanun lâhiyalarını bu sene büyük Meclise takdim edeceğiz. Bir seneye kadar bir zaman zarfında da Cumhuriyet Bankasının küşad-ı müesser olacağını ümit ediyoruz.

Hazinenin kudreti ve maliyenin sarsılmaz bir halde muhafazası için büyük Meclisin bütün memlekette hissolunacak alaka-i mahsusasından istiâne ederiz.

Kaçakçılık ve her nevi suiistimalâta karşı mücadeleyi son hadde kadar arttırmak kararında olan hükümet müzaharetinize mazhar olursa hem bu mücadeleyi başaracağına hem de elde edeceği semerelerin hazineye yeni kudret ve vüsat vereceğine kanidir.

Yeni hükümeti teşkil ederken bazı vekâletlerin tevhidini de ihzari olarak teemmül ettik. Cumhuriyetin kuvvetlerinde emir ve kumanda bir erkan-ı harbiye-i umumiyede birleştirilince idâri ve siyâsi cihazlarının da bir vekâlet makamında müteaddit müsteşarlarla birleşmesini en müsmir teşkilât zannediyoruz. Bahriye Vekâleti ve bu teşkilât içine kalp ve mecz edilmekle bahri ordunun müdafâa-i memleket ve millet mecmuasındaki vezâif ve vesâitini daha iyi tanzim ve teçhiz edeceğimizi ümit ediyoruz. Ticaret ve Zirâat Vekâletleri'nin iktisât vekâleti namı altında tevhidi ise fikri tasarruf ile beraber halin ihtiyacına uygun olacağını düşünüyoruz.

Muhterem efendilerim, esasları ve daha vâsi teferruatı malum olan bu beyanâtım tasvip buyurulur ve yeni hükümeti teşkil eden aza tasvip ettiğiniz programı tatbike kifâyetli görülürse biz de bu esasları şevk ve gayret ve ciddi ümidi muvaffâkiyetle takip ve tatbik edebiliriz. Bu aziz vatanın mukadderâtında müessir-i asli olan reylerinize tâyini esâmi ile arz-ı ihtiyaç ederiz, efendilerim.

6) V. İnönü Hükümeti (27.09.1930-04.05.1931)

Hükümeti kurma görevi Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk tarafından Malatya milletvekili İsmet İnönü'ye verildi.

1931'de yapılan genel seçimler sonunda hükümet sona erdi.
Program: 02/10/1930
Güvenoylaması: 02/10/1930
Üye Sayısı: 316
Kullanılan oy: 261
Kabul: 249
Ret: 12
Katılmayan: 53


V. İnönü Hükümeti Bakanlar Kurulu
27.09.1930-04.05.1931

Başvekil
Mustafa İsmet İNÖNÜ (Malatya)

Adliye Vekili
Yusuf Kemal TENGİRŞENK (Sinop)

Milli Müdafaa Vekili
Mustafa Abdülhalik RENDA (Çankırı) 27.09.1930-25.12.1930
Aziz Zekai APAYDIN (Diyarbakır) 29.12.1930-04.05.1931

Dahiliye Vekili
Şükrü KAYA (Muğla)

Hariciye Vekili
Tevfik Rüştü ARAS (İzmir)

Maliye Vekili
Mehmet Şükrü SARA&#199ĞLU (İzmir) 27.09.1930-25.12.1930
Mustafa Abdülhalik RENDA (&#199NKIRI) 25.12.1930-04.05.1931

Maarif Vekili
Esat SAGAY (Bursa)

Nafıa Vekili
Aziz Zekai APAYDIN (Diyarbakır) 27.09.1930-29.12.1930
Hilmi URAN (Adana) 29.12.1930-04.05.1931

İktisat Vekili
Mustafa Şeref ÖZKAN (Burdur)

Sıhhat ve İçtimai Muavenet Vekili
Refik SAYDAM (İstanbul)


V.İnönü Hükümeti Programı

Muhterem Efendiler;

Hükümetin takip edeceği siyâset umumi ve ana hatları ile senelerden beri takip olunan hatların aynı olacaktır. Dahilde bu umumi siyâsetin ifadesi Cumhuriyet icabatının mütemâdi bir tekâmül takip etmesi vatandaşın huzur ve emniyetinin, çalışmak ve inkişâf etmek gayelerinin engelden masun bulunması, vatanın ve milletin harsi ve içtimâi birliğinin muhafaza ve takviye edilmesidir. Harici siyâsetimizin vuzuhu dahilde ve hariçte daha bariz olduğu kanâatindeyiz. Komşularla dostluk rabıtalarının her muzmarden azade olan bir samimiyet ve dürüstlük ile takviyesini, milli mücâdeleden beri teessüs eden dostluk münâsebatının muhafaza ve takviyesini yeni dostlukların lâyik oldukları kıymetle takdir edilmesini beynelmilel ihtilâfların hakem usulü ile hallinin aranmasına velhasıl milli hak ve menfâat icabatının nazarda tutulmasına müstenittir.

Eski dostlukları takviye ve bize yeni dostlukları temin eden bu mücerrep siyâsete devam edeceğiz. Türkiye�nin coğrafi mevkii ve beynelmilel vaziyetinin talep ettiği münâsebat ve itibarı temin için hassas bulunmamız tabiidir. Vatanın emniyet ve masuniyetinin talep ettiği haller dahilinde milli müdafâa mesailinde ihtiyatlı ve tedbirli bulunmayı zaruri ve eldem addediyoruz. Cumhuriyete kadar daima ihmâl görmüş olan vatan imarı ve muvasalâtı, fâaliyetimizin başlıca bir sahası olacaktır. Şimendifer siyâsetinin ilk büyük hedeflerini elde etmekte olduğumuz bu senelerde her sahada milli birlik ve emniyet ve iktisâdi kudretin inkişâf ve suhulete mazhar olacağından şüphemiz yoktur.

Mâarif siyâsetimizde mesleki tahsil ve ihtisas, az masrafla çok netice arayan ameli bir mahiyet, mekteplerimizi her türlü menfi tesirattan münezzeh, ahlâk ve intizam cephelerini bilhassa ehemmiyetli tutan bir zihniyet ve yeni bir kuvvetle devam edeceğiz. İçtimai hastalıklarla mücadele etmek başlıca farikası olan sıhhat ve içtimai muavenet fâaliyetimiz idame ve tevsi olunacaktır.

Büyük adli ıslâhatın bütün esasları muhafaza ve takviye olunacaktır.

Usullerde tatbikatın verdiği tecrübelerle memleket ihtiyaçlarının talep ettiği tadilât ve tekamülâtı aleddevam tahakkuk ettirmeğe çalışmak hedefimizdir. Cumhuriyetçi ve halkçı bir milli hayatın masuniyet ve inkişafını ve bilhassa siyasi fâaliyet ve mücadeleler içinde vatandaş haysiyet ve şerefinin müdafâasını bir kelime ile siyâsi, milli ve iktisâdi inkişaf için ilk şart olan nizamın masuniyetini, kanunları ve hakimleri ile itminan ile adliyemiz müemmen bulunduracaktır.

Milli iktisatta mesleğimiz malumdur. Bizim kanâatımızca hükümetin her sahada fâaliyeti nihayet milli iktisat için ya bir faide temini, ya bir engelin bertaraf edilmesi gibi bir iktisâdi gayeye teveccüh ettirilmek lâzımdır. İktidarımız dahilinde olan bütün gayretlerimizi bu uğurda sarfedeceğiz. Zirâi istihsâlin maruz olduğu hususi müşkülât nazarımızı ehemmiyetle cezbetmektedir. Bu uğurda bir hükümetin iktidarında olan bütün tedbirleri almak başlıca meşgalemiz olacaktır.

Mali siyâsetimiz, bütçe muvazenesine müstenit tasarrufkârane bir siyâset edecek değiliz. Yalnız iş kanunu ve işçilerin vaziyetlerinin ıslâhı ile bilhassa meşgul olacağımızı kaydetmek isteriz.

Mali siyâsetimiz, bütçe muvazenesine müstenit tasarrufkârane bir siyâsettir. Vergilerin ıslâh ve tekamülü yolunda senelerden beri sebatkârane devam eden takayyüdat bizim mesuliyetimiz zamanında da vasi tatbikata zemin olacaktır. Milli paranın kıymetini korumak için yeni hükümet dahi çok dikkatli ve hassas olacaktır.

Takatımız haricinde bir yük olduğu vaki olan Osmanlı borçlarında, adilâne ve kabili tatbik olan ameli bir tesviyeye varmak için bütün hüsnüniyetimizi sarfedeceğiz.

Muhterem efendiler :

Siyâsetimizin her sahada umumi hatlarını zikrettikten sonra, şimdi günün meseleleri üzerinde müfredatlı olarak, tedbirlerimizi ve fikirlerimizi arzetmek için müsâade isteriz.

1. Başlıca İstanbul ve İzmir limanlarında tatbik olunan ve galat olarak vasi manâlı bir tabir ile liman inhisarı denilen Milli Tahmil ve Tahliye şirketlerinin, bu işlerin serbest zannedildiği zamanlara nispetle bir terakki ve tekamül temin ettikleri sabittir. Liman hizmetlerini biz, serbest işler zümresinde değil, amme hizmetlerinden telâkki ediyoruz. Bu sebeple amme hizmeti cihazını tamamen kurmak imkânı hasıl oluncaya kadar nisbeten buna en yakın olan mevcut milli teşekkülleri kaldırmıyacağız. Masraflarını azaltmak, vasıtalarını iyileştirmek ve çoğaltmak, hedefimizdir. Gitgide kanun ve mukaveleler ahkamı ve imkânımız dahilinde de rıhtım hizmetlerini amme hizmeti cihazı dahiline almaya çalışmak takip ettiğimiz hattı harekettir.

2. Memurin mâaşatında Teadül Kanunu ile Tekaüt Kanunu, alâkadarların refah ve hukukunu tevsi edecek surette tekemmül ettirmeğe çalışacağız. Fakat bu konularda tenzilât yapmak temayüllerine asla muvafakat etmiyeceğiz.

3. İcra ve iflâs kanununda borç için hapsin kalkması, ilamsız icra gibi esaslardan geri dönmek mutasavver değildir. Bu esaslar haricinde kalan noktalarda memleketin ihtiyacına göre tecrübelerin talep ettiği tekamülât ve tadilâta bittabi tevessül edeceğiz.

4. Gerek mübadillerden, gerek diğer vatandaşlardan borçlanma sureti ile kendilerine arazi verilmiş olan küçük çiftçilerin bu sebepten mütevellit borç yüklerini tahfif için tedbirler teklif etmeği düşünüyoruz.

5. Vergiler :

Arazi vergisi : Bunda şayan-ı nazar başlıca nokta kıymet takdirindedir. Kıymet takdirini yeni bir usule rapteden tecrübe kanununun bu sene vereceği neticeleri bütün memlekete teşmil edebileceğimizi ümit ediyoruz.

İratsız arsalar, bataklıklar, çalılıklar vergilerinde tenzilât teklif edeceğiz. Orman, bağ, meyva ağacı yetiştirecek olanlara uzun müddet muafiyet teklif etmeği düşünüyoruz.

Müsakkafât : Umumi ve hususi tadilât şartlarını hafifleştirecek teklifâtta bulunacağız. Yeni kargir inşâat için mevcut muafiyetin teşmil ve tevsiine tevessül musammemdir.

Belediye resimleri ile tapu ve intikal harçlarında esas olan kıymet miyarının mükellef lehine mühim surette tadili mukarrerdir.

Kazanç : Tatbikatının ıslahında esaslı tedbirler teklif olunacaktır.

Sayım : Alınan resim ile hasılat arasında bir tevazün ve ahenk daima düşünülmüştür. Eğer fiyatların gidişi bu tevazünü ihlal ederse vergide tadilat tabiidir.

Veraset ve intikâl : Bir haddi asgari tayini ve ev eşyasının istisnası ve Kanunu Medeni icabatı ile hem ahenk kılınması musammemdir.

Muamele vergisi : Bunun gerek ihracat ve gerek dahili muamelâta tesiratı malumdur. Hükümet her iki istikamette esaslı bir faide teminine bilhassa çalışacaktır.

Vergilerde düşündüğümüz tadilâtı zikrettikten sonra bu noktayı bilhassa tebarüz ettirmek isteriz. Devlet hazinesinin kudret ve intizamının halelden masuniyeti başlıca hayat esbabındandır. Bu sebeple Büyük Millet Meclisinin yeni bir kanunu ile tadil olununcaya kadar mevcut kanunlar ile tayin edilmiş mükellefiyetler behemehal istihsal ve tatbik olunacaktır.

Mütemadi bir tekamül ve tadile tabi olan vergilerin cibayetinde herhangi tereddüdede asla müsamaha etmiyeceğiz.

Muhterem efendiler! Her şeyden mühim olan mesele Büyük Millet Meclisinin idaresine ve iradesine kendi haricinde her hangi bir tesirin müessir olamıyacağına katiyetle inanılmasıdır. Bu uğurda elindeki bütün vesaiti kullanmak İcra Vekilleri Heyetinin başlıca vazifesi olacağından asla şüphe edilmemelidir.

Eğer bu maruzatımızın tatbik ve takibini muvafık görürseniz müzaheret ve itimadınızı izhar buyurmanızı istirham ederiz.

7) VI. İnönü Hükümeti (04.05.1931-01.03.1935)

Genel seçimler sonucu oluşan yeni parlamentoda hükümeti kurma görevi Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk tarafından Malatya milletvekili İsmet İnönü'ye verildi. 1935'te yapılan genel seçimler sonunda hükümet sona erdi.
Program: 9.05.1931
Güvenoylaması: 9.05.1931
Üye Sayısı: 317
Kullanılan oy: 287
Kabul: 287
Katılmayan: 2
Açık Üyelikler: 10


VI. İnönü Hükümeti Bakanlar Kurulu 04.05.1931-01.03.1935

Başvekil
Mustafa İsmet İNÖNÜ (Malatya)

Adliye Vekili
Yusuf Kemal TENGİRŞENK (Sinop) 04.05.1931-23.05.1933
Mehmet Şükrü SARAÇOĞLU (İzmir) 23.05.1933-01.03.1935

Milli Müdafaa Vekili
Aziz Zekai APAYDIN (Diyarbakır)

Dahiliye Vekili
Şükrü KAYA (Muğla)

Hariciye Vekili
Tevfik Rüştü ARAS (İzmir)

Maliye Vekili
Mustafa Abdülhalik RENDA (Çankırı) 04.05.1931-03.02.1934
Fuat AĞRALI (Elazığ) 03.02.1934-01.03.1935

Maarif Vekili
Esat SAGAY (Bursa ) 04.05.1931-19.09.1932
Reşit Galip (Aydın) 10.11.1932-13.08.1933
Yusuf Hikmet BAYUR (Manisa) 27.10.1933-09.07.1934
Zeynel Abidin ÖZMEN (Aydın) 0 9.07.1934-01.03.1935

Nafıa Vekili
Hilmi URAN (Adana ) 04.05.1931-26.10.1933
Ali ÇETİNKAYA (Afyonkarahisar) 16.02.1934-01.03.1935

İktisat Vekili
Mustafa Şeref ÖZKAN (Burdur) 04.05.1931-08.09.1932
Mahmut Celal BAYAR (İzmir) 10.11.1932-01.03.1935

Sıhhat ve İçtimai Muavenet Vekili
Refik SAYDAM (İstanbul)

Ziraat Vekili
Muhlis ERKMEN (Kütahya) 31.12.1931-01.03.1935

Gümrük ve İnhisarlar Vekili
Ali Rana TARHAN (İstanbul) 31.12.1931-01.03.1935

VI.İnönü Hükümeti Programı

Muhterem efendiler,

Tasavvurlarını bildiğiniz ve icrâatını tecrübe ettiğiniz bir hükümetin içinde bulunduğumuz en son vaziyet üzerine düşündüklerini huzurunuzda söylemek için müsâade istedim.

Hükümetiniz memleketin dahili ve harici bir sulh ve huzur havası içinde yaşamasına birinci derecede ehemmiyet atfeder. Beynelmilel münâsebatımızda bize hakim olan esas fikir budur. Türkiye�nin sulh ve emniyet havası içinde çalışmasını temin ve teshil edecek tedbirleri ve elimizden geldiği kadar beynelmilel sulh havasının ve imkânlarının takviyesini iltizâm ederiz. Harici siyâsetimizin dostluklar tesisinde, mukaveleler aktinde, beynelmilel içtimalara ve teşekküllere iştirakinde hattı hareketini bu suretle izah eylemek mümkündür.

Dahili siyâsette huzur ve emniyetin halelden masuniyeti esas vazifemizdir. Bizce bu gaye şimdiye kadar olduğu gibi bundan sonra da, Cumhuriyet kanunlarının muhterem ve muta olması her hangi bir tereddüde ve sakat ümide mütehammil olmadığının anlaşılması ve anlatılması ile temin edilmek kabildir . Yalnız Büyük Millet Meclisi'nin idaresi, Türkiye mukadderatı için kat�i bir hükmü ihtiva ettiğiniz sarsılmaz bir kanâat halinde bulunması, Cumhuriyetin serbest ve feyizli idaresinin her türlü inkişafları için temel şartıdır. Anarşik cereyanlardan uzak ve vatandaşların haklarını ve hürriyetlerini temin eden bir hayat tarzı bu suretle idame olunacağı kanâatindeyiz. Kuvvetli Devlet otoritesi, kuvvetli hükümet mefhumlarını bu suretle anlıyoruz.

Dahili idarede ve adliye cihazında bu maksatları temin eden vesaiti mütemadiyen arttırmak emelimizdir.

Mâarifte gayelerimizin temini için az masrafla çok okutabilmek usullerinin tatbikinde bilhassa mesai sarfetmek kararındayız.

Sıhhat mücadelelerimiz her müşkülât içinde başlıca işlerimizden olmakta devam edecektir. İçtimai Muavenet hizmetlerini her vasıta ile teşvik ve tevsi etmeğe çalışacağız.

Muhterem efendiler,

İmar faaliyeti ve memleketin iktisâdi vaziyetinin inkişafı Hükümetimizin başlıca nasbı nazar ettiği mevzulardır. Onun için evvel emirde hem imar ve iktisadın hem alelumum Devlet hayatının nizamı için mebde ve mesnet olan mali düşüncelerimizden bahsetmeliyim.

Bilirsiniz ki satış fiyatlarının beynelmilel pazarlarda süratle tenezzülü her memleket gibi bizi de müteessir etmiştir. Memleketin ihtiyatlı ve mahsullerinin çeşitli olması sayesinde bizim buhrana mukavemetimiz daha ümitbahş ve kudretli bir mahiyettedir. Bununla beraber devlet sarfiyatında gayet ihtiyatlı tedbirler ile yeni seneyi karşılamak kararını ittihaz ettik.

Düşünüyoruz ki bu sayede iktisâdi ve mali hayatımızı ciddi sarsıntıya maruz kılmadan yeni inkişaf safhalarına ve yeni imar programlarına geçebileceğiz. Ve başladığımız işleri tevakkuftan vikaye edebileceğiz.

Bu sebeple en büyük tedbir olarak bütçede tasarrufatı, tasavvuru geçen bir azami dereceye çıkardık.

Memur kadrolarında yüzde on beş derecesinde bir tasarruf, alelumum masraflarda her halde yüzde on tenzil, şimendifer işletmesinde çok ucuz ve tasarrufkârane bir hattı hareket takibi gibi radikal tedbirlerle alelumum bütçede geçen seneye nispetle ümit ettiğimiz tenakus miktarı otuz milyondan hayli fazladır. Hadisata cevap vermeğe hazır, ihtiyatlı sağlam muvazeneli bir bütçe, umumi hayat için de esaslı bir nazım olacaktır.

Osmanlı borcundan hissemizi bir kat�i karara raptetmek emelimizdir. Hakkaniyet ve kabiliyet dairesinde bir hallin bir gün teehhür etmemesinde, menfâat görüyoruz. Bu sayede devletin taahhüdü hal ve ati için tanzim edilmiş bir vaziyet hasıl olması mali salah ve iktisadi inkişaf için de esaslı tedbirlerdendir.

Milli paranın kıymetinin müdafâası ile kanuni istikrara doğru istihzaratın mütemadiyen ilerletilmesi hükümetin hedeflerinden biridir. Fiili istikrar için aldığımız tedbirlerin müsbet ve mücerrep neticeleri tamamen ümitbahştır.

Cumhuriyet Merkez Bankası tesisi için en mühim merhale geçilmiştir. Memlekette çalışan yerli, ecnebi bütün mali müessesat mümessillerinden mürekkep Tesis Heyetinin nezaretinde açılan hisse kaydı muamelesi hitam bulmuştur. Merkez Bankası'nın on beş milyon lira sermayesi usulü veçhile ve miadında tediye ve taahhüt olunmuştur. Halkımızın bu meselede gösterdiği alâka, rağbet ve itimat memleket için hakikaten sevinilecek, övünülecek bir muvaffakiyettir. Şimdi artık bankanın işe başlaması için icap eden tedbirlerin ittihazına sıra gelmiştir.

Efendiler,

Vergilerin esasında ve usullerinde tâahhüt ettiğimiz ıslâhatı ifade eden kanun lâyihaları kamilen Büyük Meclise takdim olunmuştur. Milli Devletin en mühim vasıtası olan Cumhuriyet Hazinesinin kudretini muhafaza etmek, iktisâdi şartlarla ahenk temin edecek tadilat, usullerin ıslahı, kanun lâyihalarına hakim olan esas fikirlerdir.

Muhterem efendiler,

Mali ve iktisâdi tedbirlerimizin hepsinde çiftçilerimizin vaziyeti ve mahsullerimizin himayesi bizim esasımızdır. Bu memleketin muhtaç olduğu iktisâdi teşeküllerin kuvvetlenmesine ve çoğalmasına çalışıyoruz. Gerek kredi müesseselerinde, gerek iktisâdi teşekküllerde zirâatımızla suret-i mahsusada iştigalimize şahit olacaksınız. Memleket iktisâdiyatında iş hayatını tanzim eden kanun lâyihası hazırdır.

Ticareti teşvik ve teshil etmekle, limanlarda kolaylıkları arttırmakla bilhassa iştigâl edeceğiz. Harici ticareti inhisar altına alacağımız tarzında yapılan işâalar her türlü asl-ü esastan aridir.

Maden kanunu lâyihasını Büyük Meclise takdim için hazırlıyoruz. Esas fikir maden işletilmesine mani görülen eski usullerin ve resimlerin ıslahıdır.

Yerli sanayiin inkişafı için kanuni ve içtimai tedbirlerimize devam edeceğiz.

Muhterem efendiler,

Başlıca işlerden bahsetmeğe çalıştım. Yorulmaz ve yılmaz mesai ile muvaffakiyete erdirebilecek mevzulara temas ettim. Ancak siz bize bu çetin vazifeleri emanet ediyorsanız, bu hususta kararınızı reylerinizle izhar buyurmanızı istirham ederim.

8) VII. İnönü Hükümeti (01.03.1935-01.11.1937)

Seçimler sonucu oluşan yeni parlamentoda hükümeti kurma görevi Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk tarafından Malatya milletvekili İsmet İnönü'ye verildi.
20.09.1937'de 45 gün izin alarak başbakanlıktan ayrılan İnönü daha sonra istifa ederek görevden ayrıldı.

Program: 07.03.1935
Güvenoylaması: 07.03.1935
Üye Sayısı: 399
Kullanılan oy: 343
Kabul: 343
Katılmayan: 56



VII. İnönü Hükümeti Bakanlar Kurulu 01.03.1935-01.11.1937

Başvekil
Mustafa İsmet İNÖNÜ (Malatya)

Adliye Vekili
Mehmet Şükrü SARAÇOĞLU (İzmir)

Milli Müdafaa Vekili
Kazım ÖZALP (Balıkesir)

Dahiliye Vekili
Şükrü KAYA (Muğla)

Hariciye Vekili
Tevfik Rüştü ARAS (İzmir)

Maliye Vekili
Fuat AĞRALI (Elazığ)

Maarif Vekili
Zeynel Abidin ÖZMEN (Aydın) 01.03.1935-16.06.1935
Saffet ARIKAN (ERZİNCAN) 16.06.1935-01.11.1937

Nafıa Vekili
Ali ÇETİNKAYA (Afyonkarahisar)

İktisat Vekili
Mahmut Celal BAYAR (İzmir)

Sıhhat ve İçtimai Muavenet Vekili
Refik SAYDAM (İstanbul)

Gümrük ve İnhisarlar Vekili
Ali Rana TARHAN (İstanbul)

Ziraat Vekili
Muhlis ERKMEN (Kütahya) 01.03.1935-11.06.1937
Şakir KESEBİR (Tekirdağ) 11.06.1937-01.11.1937

VII.İnönü Hükümeti Programı

Büyük ulusun sayın vekilleri, Hükümet şimdeye kadar olduğu gibi, sade bir program sahibidir. Ancak programı tatbik için sağlam bir azim ve kati bir karar ile çalışmak yolundadır. Biz inkılapların vücuda getirdiği yeni Türk cemiyetinin içerden ve dışardan sulh ve emniyet içinde çalışıp ilerlemesini ve açılmasını amaç tutuyoruz. Sulhun ve huzurun bulanmadan kalacağına ve icabında ehliyetle ve fedakarlıkla korunacağına, güven havası, yurdun imarı ve yurtdaşın refahı için birinci şart olduğuna inanıyoruz.

Ekonomi alanında zamanın şartları ve istekleri gittikçe zorlaşmakta olduğunu görüyoruz. Biz, ülkenin ödeme kabiliyetini kolaylaştıracak bir ticaret sistemini takip etmeğe mecburuz. Diğer taraftan memleket dahilinde istihsali ve istihlaki artıracak yeni ve geniş faaliyetleri teşvik etmeği lüzumlu görüyoruz. Sanayileşmeğe verdiğimiz ehemmiyet, her zamandan ziyade artmıştır. Yeni bir ekonomik karar olarak yüksek heyetinize arzederim ki Hükümet, sanai mamulatımızın dahilinde istihlakini artırmak için özel tedbirler almağa karar vermiştir.

Şeker, kömür, çimento gibi mahsullerin fiyatları üzerinde esaslı indirmeler yapılarak bunların içerde sürümlerinin artırılacağını sanıyoruz.

Hükümet, hem genel hizmet veya şirket masraflarını indirerek hem yerli ürün ve mamullerin bedellerini ucuzlatarak yurtta yeni ve esaslı bir genlik açılacağına inanıyoruz.

Deniz nakliyemizi ıslâh etmek ve yenilemek ve umumiyetle tarifeler üzerinde ucuzluğa ve kolaylığa gitmek yolumuzdur.

Demiryollarının, rıhtımların ve limanların Devlet elinde bulunmasının faydaları her gün daha ziyade anlaşılmaktadır. Nakliyede ucuz ve ekonomik işletmeyi iltizâm ediyoruz.

Sayın Saylavlar,

Dışarı siyasada sulh ve emniyeti korumak ve teşkilatlandırmak için bütün kudretimizle çalışıyoruz. Dostlarımıza, taahütlerimize sadakat ve genel olarak yakın komşularımızla iyi geçinmek için elimizden gelen her şeyi samimiyetle yapmak, siyasetimizdir. Bu siyasetin ana çizgileri içinde uluslararası hadiselerini dikkatle takip ediyoruz.

Sovyet ittihadile münasebetlerimiz her zamandan ziyade sıcak bir dostluk içindedir. Sovyet sanayiinin güzel eserleri sanayileşme hayatımızda ebedi dostluk hatıraları olarak yükselmektedir. Büyük Sovyet ittihadile yakın ve samimi dostluğumuz, gerek siyâset alanında ve gerek diğer her alanda her gün daha ziyâde kuvvetlenmekte ve genişlemektedir.

Balkan paktının uluslararası sulhü için büyük kıymeti, her münâsebetle parlak bir surette kendini göstermektedir. Müttefikler taahüdlerine sadıktırlar. Müttefikler birbirinin emniyetini kendi emniyetleri gibi tutmak zihniyetindedirler.

İran ile aramızda mevcut olan dostluk ve güven siyâseti mutlu bir surette ilerlemektedir. Dost memleketin her vesile ile tesanüd ve muhabbet havasını zikretmek, benim için gerçekten bir kıvançtır.

Afgan Devleti ile aramızda ötedenberi devam edegelen samimi dostluğumuz tabii bir surette inkişaf etmektedir.

Bulgaristan ile münâsebetlerimiz dostça mahiyetinin delillerini bu komşu memleketin büyük selâhiyetli ağızlarından işitmek, Türk ulusunca yüksek değeri ile takdir edilmektedir. Aramızda iyi geçinmek, dostluğu artırmak ve Balkanlarda sulhun muhafazasında müşterek büyük menfâatlerimizi görmek niyetlerimiz, ki karşılıklı olduğuna şüphe etmiyoruz, geniş ve güzel tatbikata namzet bulunmaktadır. Balkan Devletleri arasında birbirinin sâadetini özlemek zihniyeti istikbal için hayırlı bir müjde olmasını dileriz.

Diğer büyük devletler ve diğer memleketlerle münâsebetlerimiz dosthane inkişafını takip etmektedir.

Sayın ve sevgili saylavlar,

Bizi çalışmamızda teşvik etmek kararında iseniz, bunu reylerinizle göstermenizi dileriz.

9) I. Bayar Hükümeti (01.11.1937-11.11.1938)

20.09.1937'de İsmet İnönü'nün 45 gün izin alarak başbakanlıktan ayrılması üzerine başbakan vekilliğine getirilen Mahmut Celâl Bayar, İnönü'nün istifası ile boşalan başbakanlığa, Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk tarafından atandı.
Atatürk'ün ölümü üzerine İnönü cumhurbaşkanı seçildi. Yeni hükümetin kurulması için Bayar istifa etti.

Program: 08.11.1937
Güvenoylaması: 08.11.1937
Üye Sayısı: 399
Kullanılan oy: 364
Kabul: 364
Katılmayan: 32
Açık Üyelikler: 3

I. Bayar Hükümeti Bakanlar Kurulu 01.11.1937-11.11.1938

Başvekil
Mahmut Celal BAYAR (İzmir)

Adliye Vekili
Mehmet Şükrü SARA&#199ĞLU (İzmir)

Milli Müdafaa Vekili
Kazım ÖZALP (Balıkesir)

Dahiliye Vekili
Şükrü KAYA (Muğla)

Hariciye Vekili
Tevfik Rüştü ARAS (İzmir)

Maliye Vekili
Fuat AĞRALI (Elazığ)

Maarif Vekili
Saffet ARIKAN (Erzincan)

Nafıa Vekili
Ali &#199TİNKAYA (Afyonkarahisar)

İktisat Vekili ve Ziraat Vekaleti Vekilliği
Şakir KESEBİR (Tekirdağ)

Sıhhat ve İçtimai Muavenet Vekili
Ahmet Hulusi ALATAŞ (Aydın)

Gümrük ve İnhisarlar Vekili
Ali Rana TARHAN (İstanbul)

Ziraat Vekili
Faik KURDOĞLU (Manisa) 13.04.1938-11.11.1938



I. Bayar Hükümeti Programı




Sayın Arkadaşlar;

Reisicumhur Atatürk'ün tayini ile Başvekâlet vazifesini üzerime almış bulunuyorum. Kendilerine takdim ettiğim İcra Vekilleri Heyeti listesini de tasdik etmiş bulunuyorlar.

Arkadaşlar;

Egemenlik ulusundur. Teşekkül eden her Hükümetin Teşkilat-ı Esasiye Kanunu hükümlerine uyarak programını Büyük Meclise arzetmesi ve itimad reyinizi işletmesi lazımdır.

Yüksek huzurunuza her birinizi derin sevgi ve saygılarımla selamlayarak ben de bu maksatla çıkmış bulunuyorum.

Bizim gibi parti hükümetlerinin kendilerine mahsus bir programı yoktur.

Takib edecekleri program, şahıslarınızda ve meclisin yüksek manevi şahsiyetinde kuvvetle, şerefle, temsil edilmekte olan ve büyük Türk milletinin arzu ve iradelerini toplayan Cumhuriyet Halk Partisinin realist ve dinamik programıdır.

Hükümet, şefin bu kürsüden verdiği ana direktiflerin ışığı altında, "daima daha kuvvetli, daima daha refahlı, hür ve müstakil Türkiye" halinde ifâde edilmesi de mümkün olan bu programın başarılması işini, üzerine almış bulunuyor.

Arkadaşlar,

Harb sonrası kadar tarihte hiç bir devre, ibret verici dersler ve Türk inkılâbının her adımdaki, büyük isabeti teyid edecek çeşitli vakalar ve mücadelelerle dolu geçmemiştir.

Zamanımızda bir çok şeylerin yalnız daha kuvvetli olmak için değil ileri millet olarak var kalmak için yapılması bir zarurettir.

Ne bu kadar şerefli bir vazife ve ne de eğer vaktinde yapılmamış ise, bu kadar ağır bir mesuliyet hiç bir nesle teveccüh etmemiştir.

Milli zaruret halinde görülen bir işin başarılması için sarfedilecek herhangi bir emek veya fedakârlık, istihdaf edilen milli netice daima küçüktür.

Biz, bu ana fikirlerle meşbu olarak çalışacağız ve daima her işte plan, program ve rasyonel çalışmayı temel olarak alacağız.

İleri teknik, sürat, dikkat, takib fikri, önü görüş, çalışmalarımızın, ana vasfı olacaktır.

Bu çapta bir vazifenin devamlılığını ve canlılığını muhafaza ederek nesillere intikal edecek semereler verebilmesi için birinci derecede ve her şeye takdimen nazara alacağımız eleman memleketin emmiyeti ve kültürü olacaktır.

Emniyetsiz hiçbir iş yapılamaz. Kültürsüz hiçbir şey yaşamaz. Emniyet ve kültür her iyi, her devamlı şeyin ana temelidir.

Dahiliye, işleri itibariyle arkadaşlar;

Cumhuriyet Türkiye'sinde birçok memleketleri kemiren ve hükümetlerin belli başlı meşgalesi halinde olan, iç siyâsi davalar yoktur. Türk hükümetinin ve Türk milletinin müşterek emeli, milli ve ferdi fâaliyetlerin her sahada inkıtasız devam etmesi ve semere vermesi için mevcut kati emniyet ve istikrar havasının idâmesidir.

Şefin, milletimizin lâyık olduğu yüksek medeniyet ve refah seviyesine varmasını alıkoyacak hiç bir engel düşünmeye yer bırakılmadığı ve bırakılmayacağı şeklindeki yüksek ifadeleri Türkiye Cumhuriyeti'ndeki eşsiz emniyet ve istikrar havasının en büyük teminâtıdır.

Parti programının emrettiği veçhile, bütün inkılâp neticelerini yurttaşların tam güvenliğini ve ulusal düzeni kanunlarımızla koruyan ve hiçbir hadise veya amil karşısında sarsılmayan hükümet otoritesini temel sayıyoruz.

Hususi idarelere ve belediyelere şefin ilhamını takip ederek büyük kalkınma savaşımızda başarı hasılasını artıracak ve hususi ile hayat ucuzluğunu temin edecek vazifeler vereceğiz.

Plan dahilinde sıralayarak başarmak istediğimiz başlıca işlerden bir kısmı da şunlardır :

Müstahsillerimizi sevindirecek bir mevzu olan zirai asayiş kanun lâyihasını bu devrede Meclise yetiştirmeğe çalışacağız.

Belediyeler beş senelik mesai planı tanzimine sevkedilecek harita, imar planı, su, ışık, kanalizasyon, kültür ve spor işleri, çocuk bahçeleri ve kısaca şehirlerin sıhhat ve güzelliğini alâkadar eden belli başlı işleri, planlaştırılacak ve bu planlar, şefin işaret buyurdukları veçhile merkezde (belediyelerimizi süreli bir surette aydınlatmak, kılavuzlamak) vazifesiyle teşkil edilecek olan teknik büronun mütekaddim tetkik ve kontrolüne tabi olacaktır.

Belediyeler, mesken, bina, yiyecek ve içecek gibi hayat ucuzluğunda ölçüler kanunu tatbikatı gibi alış veriş doğruluğunda müessir vazifeler alacaklardır.

Belediye gelirlerini artırmak için tedbirler alınacak ve şehir dahilindeki kara ve deniz nakliyelerinin ve diğer ticari mahiyette umumi hizmet işlerinin peyderpey belediyelere devri temin olunacaktır.

İstanbul'dan başlanarak coğrafi mevkii ve tabii güzelliği seyyah celbine müsaid şehirlerimizi bir plan dahilinde ve bu maksatlarla imarına devlet bütçesinden yardım edilecek.

Polis teşkilâtını kazalara kadar teşmil edeceğiz ve şehirlerde belediye zabıtası polisler tarafından temin edilecektir. Polis ve amirlerinin halkla olan münasebetleri ve halka karşı vazife ve hizmetleri için hususi kurslar tertip edilecektir.

Nüfus yazımı ve jandarma ve polis hakkındaki mesaiye her birine ait planlar dahilinde devam edilecektir.

Yollarda, kasabalarda seyrüseferin tanzimi ve selâmeti için umumi bir kanun hazırlayacağız.

Hülâsa olarak dahiliye teşkilâtımızın memleket dahilinde, geniş mikyasta ve planlı bir surette ileri rehberlik vazifesini en iyi bir şekilde yapmak için cari mesaisine dikkat ve itina ile devam olunacaktır.

Sağlık işleri : Her zaman üzerinde ehemmiyetle durduğumuz milli meselemizdir.

Bu husustaki çalışmalara bir plan dahilinde genişlik vermek siyâsetine devam edeceğiz.

Ana ve çocuk hayat ve sıhhatinin korunması için şimdiye kadar tesis edilmiş olan doğum ve çocuk bakımevleriyle çocuk bakım dispanserleri ve süt çocukları müşahade evlerinin sayılarının artırılması,

Köylerde doğum yardımlarını temin edecek köy ebesi yetiştirmek için köy ebe mektepleri tesisi,

Kaza, merkezlerinin doktorsuz kalmamasının temini yolunda doktor sayısını ihtiyaç derecesine çıkarmak için alınmış tedbirlerin hızlandırılması,

Şehir, kasaba ve köylerimizin sıhhi vaziyetlerini ıslah için içilecek su tesisatı, fenni mezbahalar tesisi ve saire gibi umumi sıhhat işlerinin tanzimi,

Vilâyet ve belediye hastanelerinin sayı ve yatak adetlerinin çoğaltılması,

Sıtma, trahom, frengi ve verem gibi hastalıklara karşı yapılmakta olan fenni mücadelelerinin teknik imkânların müsait olduğu nisbette inkişaf ettirilmesi.

Programlaştırıp tahakkuklarına hız vereceğimiz başlıca işlerimizdir.

Aynı vekâlete verilmiş olan göçmen işlerinin bugünkü planlı vaziyetini idame ve yurt dışından gelecek Türkler'e mali vaziyetimizin imkân verdiği yardım ve kolaylığı göstereceğiz.

Sureti umumiyede geniş ve etraflı bir nüfus politikasını programlaştıracağız.

Adliyemize geliyorum.

Arkadaşlar,

Yurt emniyeti içinde fertlerin emniyeti de, lâyık olduğu derecede göz önünde tutarız. Bu emniyet T.C. kanunlarının ve Türk hakimlerinin teminâtı altında en ileri şekilde mevcuttur.

Emniyet ve hak işleriyle alâkalı usullerde ve kanunlarda kolaylık, çabukluk, açıklık ve kesinlik esas olmalıdır.

Şefin direktifidir; ve adliye işlerimizde rehberimiz olacaktır.

Hukuki mevzuatın ticari ve iktisadi işlerle olan yakın alâkasına şüphe yoktur. Kanunlarımızı memleketin ekonomik inkişaflarına ve bugünkü iktisâdi hareket icaplarına daha uygun bir hale koymak zarureti karşısındayız.

Kara ve deniz ticareti kanunları üzerindeki incelemeleri bu sene içinde bitirerek, büyük Meclise arzetmek kararındayız.

İcra dairelerinin ıslahı ve muamelelerin daha ziyâde emniyet ve süratle yürütülmesinin ehemmiyeti üzerinde duraklamağa ihtiyaç yoktur. Bu ıslâhatın tam ve kati olmasını temin için İcra Kanununun mehazı olan İsviçre adliyesinin icra işlerinde bulunmuş, bir mütehassını davet edeceğiz.

Üzerinde çalışıldıktan ve ihtiyaçlar tesbit olunduktan sonra icra teşkilâtının vatandaşların icra daireler ile ilişkilerini en iyi bir şekilde kolaylaştıracak hale getirilmesi temin olunacaktır.

Meşhud cürümler kanunundan müspet netice alınmıştır. Bu kanunun tatbik sahasını genişleten yeni bir lâyiha teklif olunacaktır.

Mahkumların, iş yerlerinde çalışmalarından kendileri için ve iş sahipleri için karşılıklı faideler hasıl olmuştur. Bunların daha geniş mikyasta ve bilhassa maden işletmelerinde çalıştırılmaları mukarrerdir.

Medeni bir cemiyetin temeli, kanunlarının mutlak hakimiyeti ve fertleri arasındaki münâsebetleri ileri hayat icablarına uygun şekilde tanzim edebilmesidir.

Türk adliye mekanizması bu konsepsiyonla işlemektedir ve işlemeğe devam edecektir. İleriyi kavrayış, bütün adli mevzuatımızın esas vasfı olacaktır.

Adliye işleri hakkındaki mütâlaalarımızı bitirirken rejimimizin aleyhtarlığına karşı inkilâbımızın istikrarının teyid için daha müessir kanuni tedbirler almak kararında olduğumuzu ilâve etmek isterim.

Şimdi Arkadaşlar :

Her zaman ve her işte isabet, şaşmayan karakteri olduğunu tecrübe ile de bildiğimiz şefin bir kül diye ifade ettiği ekonomik işlerden bahsedeceğim.

Önder, bu kürsüden şu hakikatleri söylemiştir:

Derhal bildirmeliyim ki, ben ekonomik hayat denince; zirâat, ticaret, sanayi fâaliyetlerini ve bütün nâfıa işlerini, birbirinden ayrı düşünülmesi doğru olmayan bir kül sayarım. Bu vesile ile şunu da hatırlatmalıyım ki, bir millete müstakil hüviyet ve kıymet veren siyâsi varlık makinasında, devlet, fikir ve ekonomi hayat mekanizmaları, birbirlerine bağlı ve birbirlerine tabidirler; o kadar ki, bu cihazlar birbirine uyarak aynı ahenkte çalıştırılmazsa hükümet makinasının motris kuvveti israf edilmiş olur, ondan beklenen tam verim elde edilemez.

Onun büyük görüş ve ilhamlarının ifadesi olan parti programımız, tarım, endüstri, madenler, ormanlar, tecim ve bayındırlık işlerini, ekonomi başlığı altında toplamış bulunuyor.

Şefin ekonomik işlerde parolası en ileri teknik ile, planlı ve en randımanlı şekilde, çalışmasıdır.

Şef, bunu bize çok yerlerde, rasyonelleşme kelimesiyle ifade etmişlerdir.

Zirâat, iktisât, nâfıa ve hatta maliye vekâletlerinin uğraştıkları işlerin birbirinin kuvvetini azaltmıyacak ve bilâkis artıracak şekilde merkezi bir koordinasyona tabi tutulması, rasyonel çalışmanın tabii icabıdır. Bu istikamette çalışılacaktır.

Sayın Arkadaşlar;

Türkiye'de teknik ve rasyonel zirai inkişaf meselesi, Türkiye endüstrileşme savaşına gireli şimdiye kadar Türk tarihinde hiç bir devrede haiz olmadığı hususi bir ehemmiyet iktisab etmiş bulunuyor.

Biliyorsunuz ki, bugünün zirâat tekniği yalnız en fenni şekilde toprağın verdiğini istihsâl etmek değil, piyasanın istediği nisbet ve şekilde topraktan almak demektir.

Bu bakımdan modern çiftçilik en çok bilgiye itinaya ihtiyaç gösteren en asil, beşeri çalışmalar arasına girmiştir.

Böyle, bir zirai kalkınmayı her şeyden önce, ekseriyeti köylü ve çiftçi olan halkımızın radikal kalkınması için, vasi topraklarımızın, iklimimizin ve coğrafi vaziyetimizin bahşettiği büyük imkânı, ticaret muvazenemizde en kuvvetli eleman haline getirmek için ve nihayet endüstrileşme yolunda ilerleyen memleketimizde köylünün iştira kudretini artırmak için ihmal edilemez bir zaruret sayıyoruz.

Böyle bir neticeye varmak için bu büyük milli işin bütün safhalarını ihtiva edecek esaslı ve etraflı bir plan üzerinde ısrarla çalışmak kararındayız.

Bu plan mevzuat ve tedrisat usullerimizde yapılacak değişiklikleri ana tarım endüstrilerini en başta buğday olmak üzere toprak ürünleri politikamızın esaslarını, hayvancılık ve bununla alâkalı meseleleri, orman işlerini ihtiva edecek ve köylünün ayağına ileri tekniği ve neticelerini en kısa zamanda ulaştırmak ve milli ekonomi icaplarımıza en uygun gelecek ve halkça sevilip benimsenecek rasyonel bir zirâat rejimi kurmak ana fikri üzerine bina edilmiş bulunacaktır.

Şef, milli ekonominin temeli zirâattır.buyurmuşlar ve muhtelif direktifler vemişlerdir. Plana bağlanarak tamamen tahakkuk ettirilecek olan bu direktifler aşağıdaki gruplarda toplanabilir:

Topraksız çiftçi bırakmamak.

İş vasıtalarını arttırmak, iyileştirmek ve korumak,

Zirâat bölgelerine göre hususi tedbirler almak,

Çok, iyi ve ucuz istihsâl temin etmek.

Topraksız çiftçi bırakmamak prensibi parti programımızın 34. maddesine dayanır. Her Türk çiftçisini kâfi toprak sahibi etmek ve topraksız çiftçiye toprak dağıtmak için hususi istimlâk kanunları çıkartmak bu maddenin hükmüdür. Her Türk çiftçi ailesinin çalışarak geçinebileceği bir toprağa malik olmasını vatan için sağlam bir temel ve imar esası saymaktayız.

Memlekette her bölgenin hususi şartlarına göre bir çiftçi ailesinin geçinebilmesi için muhtaç olduğu toprağa malik olmasını behemahal temin etmek ve bu aile toprağının hiç bir sebep ve suretle parçalanmasına ve elden çıkmasına meydan vermemek lazımdır.

Her bölgenin nüfus kesafetine ve toprak verim derecesine göre büyük çiftçi ve çiftlik sahiplerinin işletebilecekleri arazi genişliğini sınırlandıracağız. Buna ait bir kanun lâyihasını biran evvel hazırlayarak büyük Meclise takdim etmek kararındayız.

İş vasıtalarına gelince:

Umumiyetle büyük, küçük bütün çiftçilerin iş vasıtalarını arttırmak, iyileştirmek ve korumak için gereken kanuni ve teknik tedbirler alınacaktır.

Tercihan at olmak üzere en küçük çiftçi ailesinin bile bir çift hayvana malik edilmeleri imkânının teminine çalışılacaktır. Bunun için kredi kolaylığı, vergiden ve hacizden istisna gibi çarelere müracâat edilecektir.

Çiftçi elindeki iptidai zirâat aletlerinin bir program dahilinde fenni aletlerle tebdili için çalışılacaktır.

Şef, Köylüler için umumiyetle pulluğu pratik ve faydalı bulurum . Traktörler, büyük çiftçilere tavsiye olunabilir. Köyde ve yakın köylerde müşterek harman makinelerini kullandırmak, köylülerin ayrılamayacağı bir adet haline getirilmelidir. buyurmuştur.

Mesaimize bu neticeye götürecek istikâmet verilecektir.

Şef, Memleketi, iklim, su ve toprak verimi bakımından zirâat bölgelerine ayırmak icap eder buyurmuşlardır.

Rasyonel bir zirai kalkınmayı teshil edecek olan bu yol takip edilecek ve her bölgenin özel şartları ve bu şartlara en uygun zirâat şekli ve mahsul nevileri tespit edilerek programlarını hazırlamak ve bunları tahakkuk ettirmek üzere gereken kanuni teknik tedbirler alınacaktır.

Memleketin kudret ve refahını artırmak zirâatte kalkınmaya bağlıdır. Atatürk, tutulacak yolu her fırsatta bize göstermiş ve bizzat zirâatle uğraşarak övünülecek eserler meydana getirmiştir. Bu gün, millete hediye etmiş oldukları çiftlikler en az müsait iklim şeraiti içinde bile teknikle, sebatla çalışmanın ne büyük neticeler verebileceğini, bütün memlekete fiilen gösteren fikir ve emek abideleri halindedir. Türk çiftçisi büyük kurtarıcısının bu en büyük dersini asil jestile birlikte daima minnet ve şükranla yadedecektir.

Hükümet te Atatürkün izinde yürüyerek bu çiftlikleri bütün müesseseleri ile bulundukları bölgeler zirâatinin kalkınması için birer numune çiftliği halinde idare ve inkişaf ettirmeği ve şimdiye kadar devlet elinde bulunan ve bundan sonra ihtiyaca göre yeniden tedarik edilecek olan diğer çiftlikleri de bunlarla aynı idari sistem altında toplayarak bulundukları bölgelerde en faydalı zirâat usullerini ve sanatlarını göstermek hizmetlerini genişletmeği kendisi için vazife saymaktadır. Bu maksatla yakında yüksek huzurunuza bir kanun lâyihası sunulacaktır.

Kuvvetli planlı bir rasyonalizasyon savaşı, zirai kalkınma davamızın en hayati muvaffakiyet unsurudur.

Harici ticaretimiz bakımından büyük ehemmiyet verdiğimiz standardizasyonu, tam olarak tahakkuk ettirebilmek için bu istikamette itinalara, ekim anından itibaren başlamak icab eder.

Müstahsile çok çeşitli fakat azar azar değil her mahsulden imkân nisbetinde az çeşitli fakat çok az miktarda istihsâl terbiyesini vermek ve bunun en teknik ve iktisâdi şekilde nasıl yapılabileceğini ve piyasaya nasıl sevkedileceğini öğretmek icap eder.

Her memlekette bu davayı, müstahsili teşkilâtlandırarak ve bilgiyi tam zamanında ve devamlı surette köylünün ayağına kadar götürerek halletmiştir. Ekim ve mahsul zamanları, bağları, tarlaları, bahçeleri adım adım dolaşacak, köylüyü samimi alâkasına olduğu kadar müspet bilgisine de inandıracak ve fiilen bu bilgisini gösterip ispat edebilecek geniş bir zirâatçı ordusu memleketimiz için idealdir. Bu istikamette çalışmalarımızı genişletmek azmindeyiz.

Bu sene yayla mıntıkasında bu şekilde bir çalışmaya başlanacaktır.

Bütün zirai mahsüllerimizi ticarete elverişli tiplere icra etmek, miktarlarını artırmak ve bilhassa dış pazarlarda rekabeti düşünerek istihsâl maliyetlerini azaltmak için devamlı ve dikkatli çalışmalar başta saydığımız vazifelerdendir.

Bu mevzuda :

Mahsullerin miktar, kalite ve maliyetlerine zarar veren ve yetiştiricilerin emeklerini ekseriya heba eden nebat ve hayvan hastalık ve düşmanları ile mücadeleyi kuvvetlendirmek ve muhtelif bölgelerde ilmi tecrübeler yaparak bu mücadeleyi usulleştirecek ve memleket vasıtalarından istifade imkânlarını araştıracak istasyonları çoğaltmak. Her çesit mahsul için verimi ve kaliteyi yükseltip, maliyeti düşürmek bakımından en uygun ve faydalı fenni yetiştirme ve çalışma usulleri aramak ve iyi tohum, iyi fidan ve aşı temin etmek. Zirâatte mühim amillerden olan toprak kuvvetini koruma vasıtalarını murakabe altında bulundurarak bunların başka maksatlar için israf edilmesine ve memlekette kimyevi gübre fabrikalarının süratle kurulmasına ehemmiyet vererek bu yolda da toprak kuvvetinin arttırılmasını temin eylemek büyük önem verdiğimiz işler olacaktır.

Toprak Mahsullerimizin miktar ve kıymet itibarı ile başında gelen buğdayın fiyatını değerinden aşağı düşürmemek ve hem çiftçiyi hem müstehliki düşünerek korumak için alınan tedbirleri idame ve genişletmek daimi bir stok muhafazasına imkân verecek yeni ambar ve silolar inşasına devam etmek kararındayız.

Hayvancılığın teşvikine, hayvan cinsinin ıslahına ve çoğaltılmasına ve hayvan mahsulleri endüstrisinin ilerlemesine ait olarak parti programının yüklediği vazifeyi dikkatle yerine getirmeğe çalışacağız.

Taze meyve ve sebze ticaretini iç ve dış piyasa bakımından teşkilâtlandırmayı, bilhassa taze meyve ihracatımızı teşvik, himaye ve hızlandırmayı lüzumlu ve faydalı görüyoruz.

Zirâat sanayii bilhassa üzerinde meşgul olacağımız mevzu olacaktır.

Bu arada sütçülüğe, süt sanayiine hususi önem vermekteyiz. Sırasıyla şehir ve kasabalarımızı temin ve ucuz süt ve mamulâtı ihtiyacını temin edecek fabrikalar tesisine ve bununla ahenkli bir surette köylerdeki sütleri kıymetlendirecek ve satışı kolaylaştıracak kooperatifler teşkiline çalışacaktır.

Şef, Orman servetimizin korunması lüzumuna, ayrıca işaret etmek isterim, Ancak, bundan mühim olan, koruma esaslarını; memleketin türlü ağaç ihtiyaçlarını devamlı olarak karşılaması icap eden ormanlarımızı, muvazeneli ve teknik bir surette işleterek istifade etmek esasıyla makul bir surete telif etmek mecburiyeti vardır, buyurmaktadır.

Bu direktifi takip edecek ve orman işletme ve idarelerinde ucuzluğu, kolaylığı vücuda getirecek esaslar arayacağız.

Maden istihsâli programımıza göre seneden seneyi artacak olan sütun ve travers ihtiyaçlarını daha emniyetle karşılayabilmek için elverişli bölgelerde yeniden okaliptüs ormanları yetiştirmeğe ve diğer bazı lüzumlu yerlerde de ağaçlıklar vücuda getirmeğe çalışacağız.

Parti programının Devletçilik prensibi için başlıca tatbik mevzuu olarak işaret ettiği orman işletmelerinde ana olacak bir mali müessese kurmayı da önde işlerden sayıyoruz.

Zirâat, hayvancılık ve orman fâaliyetlerinde bilgi ve ileri görgünün büyük tesiri Hükümetimizi bu bakımdan da esaslı tedbirler almaya sevkedecektir.

Verimli, teknik modern çalışmaları ile çiftçilerimiz için en iyi numune ve rehber olacağında şüphe etmediğimiz bölge çiftliklerinde çiftçi çocuklarını yetiştirmek üzere pratik çiftçilik okulları açmak kış kursları ile köylerde kız ve erkek çiftçi çocuklarını hazırlamak ve muhtelif istasyon, fidanlık ve okul gibi müesseselerimizde muayyen işlere mahsus ihtisas kursları tertip etmek zirâat orta okullarında ameliyat ve tatbikatı esas tutarak bu okullardan çıkacak gençlerin çiftçilere hakiki yol göstericilik yapabilmelerini temin eylemek Yüksek Zirâat okullarında ciddi ve disiplinli bir akademik tahsil şartlarını tamamlamak ve ayrıca ilmi araştırmalarla esaslı tatbikat işleriyle uğraşacak mütehassıslar yetiştirmek için yüksek ihtisas merkezleri tesis etmek pratik bilgileri yayacak neşriyat ve flimlerden istifadeye ve sergi ve teşviklere ehemmiyet vermek bu tedbirlerden olacaktır.

Ekonomi bakanlığı, parti programının bu vekaleti alakadar eden bütün direktifleri üzerinde fâaliyettedir.

Bu fâaliyetin esaslarını şu gruplarda toplayabiliriz :

- İç ve dış konjonktüre uygun bir ticaret politikası,

- Planlı endüstrileşme,

- Radikal bir maden politikası,

- Toplu bir deniz programı,

- Rasyonel çalışma havasını kuvvetlendirme.

Dış ticaret için parti programımızın 12 nci maddesiyle verilmiş direktifler malumunuzdur. Bu direktifler Şefin lisanında daha aydınlanarak:

- Ticaret muvazenemizin karakterini muhafaza etmesi,

- Ticaret Politikamızın, milli ve beynelmilel konjonktüre daima uyacak halde tutularak dinamik kalması şeklinde ifade edilmiş bulunmaktadır.

Bu esasları takriben tatbik ettiğimiz ve tatbikine devam edeceğimiz politikayı şöylece hulasa edebiliriz:

1) Karşılıklı kolaylık esaslı, iki taraflı anlaşma yolu,

2) En ziyâde müsadeye mazhar millet klozunu, ithalât rejimi itibariyle ancak kayıtlı olarak kabul etmek,

3) Muayyen vaziyetteki memleketlerden, lehimize ticaret muvazenesi farkı istemek.

Bu prensipler bugünkü dünya ticaret şartları içinde bizi kliring yoluna sevketmiştir.

Halen ithalât ve ihracatımızın yuvarlak rakam yüzde doksanını kliringli memleketlerle yapıyoruz.

Bununla beraber kliring sistemini behemehal aynen muhafaza için hiç bir arzumuz yoktur. Şekil ve isim en az bağlı olduğumuz şeylerdir.

Eğer bugünkü dünya konjonktürü değişir veya herhangi memleket bize ana maksadımızı temin edecek bir şekil teklif ederse veya milli ticaretimiz için temin ettiğimiz menfâatler imkân verirse diğer bir şekle de gitmekte tereddüt etmeyiz.

Bu suretle Şefin işaret ettiği intibak elastikiyetini daima muhafaza edeceğiz tebarüz eder.

Hülâsa politikamız zaman ve ihtiyaca mütemadiyen uyan güdümlü ekonomi politikasıdır.

Bu yolda dikkatle yürünecektir.

İç ticarette :

Şefin emri çalışmalarımızın :

- Teşkilâtlanma,

- Muayyen tipler üzerine işleme.

- Rasyonelleşme ve rasyonelleştirme cepheleri üzerinde bilhassa teksifidir.

Kesin zaruret olmadıkça piyasalara karışılmaz ve bununla beraber hiçbir piyasa da boş değildir ana direktifi verilmiştir.

Şef, Tüccar milletin emeği ve üretimi kıymetlendirilmek için eline ve zekasına emniyet edilen ve bu emniyete liyâkat göstermesi gereken adamdır, demişlerdir.

Bu yalnız Kemalist rejimin fikirlerde ve düşünce tarzında başardığı muazzam inkılâbın değil Türk tüccarına, adı bu memleketin en yüksek idealinin sinonimi olan Şef tarafından verilmiş en şerefli en büyük ve o nisbetlerde mesuliyetli milli vazifenin ifadesidir.

Bunu, bütün ticaret alemimiz, şükranlarla ve çok derin bir huzur içinde karşılamıştır.

Bunu, bütün ticaret alemimiz, şükranlarla ve çok derin bir huzur içinde karşılamıştır.

Kemalist rejimi, mülkiyet, ferdi mesai ve çalışma kıymetini, ekonomik politikasının esası olarak almaktadır. Kemalist rejim, ekonomiyi bir teknik diye kabul etmektedir.

Fakat Kemalist rejimi milli menfâata uymayan, devamlı bir şahsi menfâat kabul etmemektedir ve etmeyecektir.

Bu, içtimai ve milli benlik duygusu, daima şahsi varlık duygusunu yenmiş olan büyük Türk milletinin ruhundan ve engin tarihinden fışkıran milli karakteridir.

Bu ruhun ve bu tarihin sembolü olan Şef, bize bunu kelime ve cümle halinde veriyor. Bu memlekette herkes, çalışmalarının her şeyden önce daima daha kuvvetli, daima daha refahlı Türkiye idealine ne derecelerde hizmet etmekte olduğunu düşünmeye ve hamlelerini ona göre ayar etmeğe mecburdur.

Bir tüccarın yalnız şahsi menfâatını düşünmesi demek, istifade ettiği menbaı kurutması demektir. Bu ancak kendisini bir kolonide farzeden adam tarafından düşünülebilir. Türkiye böyle olmadığı için bu tarzda çalışmak isteyenlerin hareketlerine mani olacak tedbirleri almakta gecikmeyeceğiz.

Milli tüccar demek, menba olan milli istihsâli daima feyizli tutmağı ve aynı zamanda onun, piyasa kalite ve miktar bakımlarından inkişafını her şeyden önce düşünmeyi vazife edinmiş adam demektir.

Milli tüccar demek, büyük kalkınma savaşında rol almış adam demektir.

Milli tüccar demek, bu milletin temiz, dürüst ahlâkının, sözlerine ve imzalarına sadakatının temiz çalışmasının modeli ve müessili demektir.

Hiçbir kimse, bir tüccar kadar memleketi için iyi veya fena propaganda, iyi veya fena bir fikir vasıtası olmak imkan ve mevkiinde değildir.

Şefin Türk tüccara hitabının ihtiva ettiği bu yüksek ideolojinin muafaza ve inkişafına bilhassa ehemmiyet, verilecektir.

Piyasalara kesin ihtiyaç olmadıkça müdahale etmemek ve başı boş da bırakmamaktadır.

Bu direktifin, istihsâle kadar uzanan cephe üzerinde ehemmiyetle tatbik ve takibi lazım vazifeler de, vermekte olduğu meydandadır.

Müstahsilin rasyonel çalışması lazımdır. Bildiğimiz gibi müstahsilin rasyonel çalışması demek, istihsâl edilebilen şeyi istihsâl etmesi demek değildir. Piyasanın istediği şeyi istediği miktar ve şekillerde vücuda getirmek ve değişmeyen vasıflar ile vaktinde piyasada hazır bulundurmaktır.

Herhangi malı dünyada rakipsiz sanmak hatadır. Sureti umumiyede toprak mahsullerimizin ve sanayi iptidai maddelerimizin maliyetlerini rakip memleketler fiatile behemehal serbestçe rekabete imkân verecek seviyede tutmak bu direktiften aynı zamanda çıkan manadır.

Bu mülâhazalarladır ki sureti umumiyede rasyonel çalışmaya şefin işaret ettiği teşkilâtlanma ve teşkilatlandırma tip üzerinde çalışma mesaisine hususu ehemmiyet vereceğiz.

Teşkilâtlandırma ve teşkilâtlanma kelimeleri ile kastedilen hareketin rasyonelleşme ve rasyonelleştirme gayeli ve münferiden ticari hedefli bilumum kurum, şekilleri olduğunu tasrih etmemize lüzum yoktur.

Yine bu maksatla ve aynı karakterde olmak üzere hükümetin yakın kontrolü altında satış kooperatifleri birlikleri teşkiline ehemmiyet vereceğiz.

1937 Planı bunlardan Iğdırda, Karsta, İzmirde, Trakyada tesis edilecek ilk dördünü ihtiva ediyordu.

Bunların teşkil ve fâaliyete getirildikleri malumunuzdur.

Önümüzdeki yıl, fındıktan başlayarak diğer belli başlı mahsullerimize ait teşkilât mesaisiyle geçecektir.

Bu meyanda, birlik teşkili fikrine tamamen muvazi bir inkişaf göstermesi lazım gelen tarım kredi kooperatiflerinin de tevessü ve taaddüdü ve mevcutlarından icap edenlerin tanzim ve ıslahı için tedbirler alınacaktır.

Ciddi ve sebatlı bir standardizasyon politikası, ciddi ve rasyonel çalışmanın bir zarureti olarak, üzerinde ehemmiyetle durduğumuz ve duracağımız bir mevzudur.

Murakabe Nizamnamesine bağlamak namı altında bugün yapmakta olduğumuz hareketlerin, ancak bu istikamette atılmış birer adım olduğunu ve hakiki standardizasyonunun ne gibi başarılara da ihtiyaç gösterdiğini billmiyor değiliz.

Bunları da bir an evvel temine ehemmiyetle çalışıyoruz.

Bu gün yaptığımız şeyler, bugünkü vaziyetin ticaret bakımından zaruri ve bugünkü şartların, tahakkuk bakımından mümkün gösterdiği işlerdir.

Müstahsil arasında bu tarzda çalışmaların icap ettireceği fazla itinalar, tüccar arasında alışılmış yolla değiştirilmesindeki zorluklardan bahsedenler olmuştur ve biz bu istikamette ilerledikçe ihtimal daha bahsedecekler de olacaktır.

Bunlara karşı şimdiden söyleyeceğimiz şey: Standardizasyon işinin milli mahiyeti ve milli işlerde hiç bir tereddüt ve müşkülâtın mevzubahis olamayacağıdır.

Bir malın üzerinde Türkiye menşeinin görülmesini hariç nazarında o malın kalitesinin teminatı haline getirmek milli bir davadır. Bu bakımdan kanuni müeyyideleri ve kontrol teşkilâtımızı kuvvetlendireceğiz.

Şimdi endüstrileşme kısmına geliyorum.

Şef diyor ki :

Endüstrileşmek, en büyük milli davalarımız arasında yer almaktadır. Çalışması ve yaşaması için ekonomik elemanları memleketimizde mevcut olan büyük, küçük her çeşit sanayii kuracağız ve işleteceğiz. En başta vatan müdafâası olmak üzere, mahsullerimizi kıymetlendirmek ve en kısa yoldan en ileri ve refahlı Türkiye idealine ulaşabilmek için bu bir zarurettir.

Arkadaşlar,

Büyük sanayi hareketinin on sekizinci asırda nasıl başladığını ve o tarihlerde Avrupanın herhangi köşesinde daha ileri olmak şartıyla mevcut ve bugünkü eserlerine ait numuneler müzelerimizde mahfuz Türk tezgah sanayiinin makinalaştırılmadığı kapitülasyonlar yüzünden müdafâa da edilemediği için büyük endüstri mamulatı seli karşısında nasıl silinip gittiğini bilirsiniz.

Mutlak istiklâlini temin, sosyal ve siyasal bünyesine ait inkılâplarını ikmal ve bu bakımlardan bugün dünyada pek az memlekete nasip olan istikrar ve emniyet durumunu tesis etmiş olan Türkiye, Lozanda, yırttığı kapitülâsyonların Türk topraklarına dalmış son meşum izini de kökünden söküp atmak istiyor.

Milli Dava;

Bu kati tasfiyenin de bir an evvel başarılarak Türkiyenin lâyık olduğu refah ve emniyeti bulması Türk çiftçisinin mahsulünü dahilde kıymetlendirebilmesi Türk müstehlikin mümkün olanı dahilde bulması imkânının temin edilmesidir.

Biz otarşist değiliz. Fakat Türkiyede ekonomik şartları mevcut ve milli ekonomi bakımından yapılması kabil veya zaruri her şeyi yapmak ve yaptırmak azmindeyiz.

Fert tarafından yapılabilecek işlerin, fertlerce yapılmasını himaye ve teşvik edeceğiz. Bu maksatla sanayii teşvik siyâsetimizde devam edeceğiz.

Fakat ferdi mesai veya sermayenin bugün için yetmediği veya gidemediği işlerde, korunmanın gerektirdiği hususlarda, milli emniyeti ve umumi menfâati temin etmek ferdi mesai ve sermayenin çeşitlenip büyümesini kolaylaştırmak için devlet iş başına geçecektir.

Bu bakımdan Kemalist rejimin karakteri, yapıcı ve yaptırıcı olması ve bazı memleketlerde olduğu gibi mevcut çeşitli sınıflar menfâati arasındaki mücadeleleri uzlaştırmak değil, umumi ve ferdi çalışmaya ve menfâate hizmet gayesini gütmesidir.

Temeli : Türk milletinin umumi menfâati Türkiyenin ekonomik kabiliyeti ve imkânları ahenkli bir milli ekonomi manzume ve cihazlanmasının Türk vatanında doğup serpilmesi milli idealdir.

Şimdi size bir fasıl daha okuyacağım. Ondan sonra makamı siyâsetten hepiniz için istirahat rica edeceğim.

Şefin bize verdiği emir ve ideoloji budur.

Bildiğiniz gibi ilk beş yıllık sanayileşme planımız 1934de neşredilmiştir.

Geniş manasıyla en rasyonel çalışma esasını da ihtiva eden bu ilk plan hazırlıkları bitmiş ve onların da inşalarına geçilmesi, gün meselesi haline gelmiş bir iki fabrika istisna edilirse tamamen ve şimdiden realize edilmiştir, denebilir.

Bunların, milli ekonomi bakımından temsil ettiği kudret hakkında bir fikir vermek için reorganize ettiğimiz Bakırköy bez ve inşâatı plan dahilinde ilerlemekte olan Karabük demir ve çelik fabrikaları da dahil edilmek suretiyle gayri safi imalât kıymetlerinin 150.000.000 safi istihsâl kıymetlerinin 129.000.000 kullandıkları ham madde kıymetlerinin 21 milyon tahsis olunmuş sermaye yekununun 60.000.000 Türk lirası olduğunu ifade edebiliriz.

1 inci 5 senelik program harici olarak Karabük demir çelik fabrikaları grubuna şehirlerimizin muayyen devre zarfında içme suyu tesisatına malik olmaları hakkındaki kanunu nazara alarak bir çelik boru fabrikası da ilâve edilmiştir.

Yine ilk 5 senelik program harici olarak suni gübre imali, dolayısıyla, memleketin zirai kalkınmasıyla alâkalı bir hamızı azot fabrikası Doğu ve Orta Anadolu çimento ihtiyaçlarını karşılamak üzere 60.000 ton istihsâl kudretinde bir çimento fabrikası, Doğuda 10.000 iğlik bir iplik fabrikası kurulması hakkındaki mesaimiz hayli ilerlemiştir.

Şefin emrettiği ikinci endüstrileşme planı için hazırız. Bütçe imkânlarını temin ettikten ve tali tetkiklerini de tamamladıktan sonra huzurunuza geleceğiz.

Küçük sanayiye, el sanayiine, turistik sanayi ile büyük endüstri hamlemize muvazi bir ehemmiyet vereceğiz. Bu, zaten büyük sanayi hareketimizin kendiliğinden de doğurup inkişafa götüreceği bir netice olacaktır.

Bu babta bir kanun lâyihası takdim edilmek üzeredir. Şimdi, şefin işaret ettiği maden politikamıza geliyorum.

Şef diyor ki :

Türkiyede devlet madenciliği, milli kalkınma hareketiyle yakından alâkalı mühim mevzulardan biridir.

Umumi endüstrileşme telâkkimizden başka maden arama ve işletme işine her şeyden önce harici tediye vasıtalarımızı, döviz gelirimizi artırabilmek için devama ve hususi bir ehemmiyet vermeye mecburuz.

Maden tetkik ve arama dairesinin çalışmalarına azami inkişaf vermesini ve bulunacak madenlerin rantabilite hesapları yapıldıktan sonra planlı şekilde hemen işletmeye konulmasını temin etmemiz lazımdır. Elde bulunan madenlerin en mühimleri için üç yıllık bir plan yapılmalıdır.

Arkadaşlar;

Tetkikata ve vesaika dayanarak vardığımız kanâat, Türkiyenin bugünün en mühim maden sanayiini tesise imkân verecek ham maddelere ve sanai ihtiyaçlarımız için ve aynı zamanda dış ticaretimiz için mühim toprak altı servetine malik olduğudur.

Şefin emrettiği üç senelik plan derhal yapılacak ve yine bu kürsüden emrettikleri kömür istihsalâtımızın üç senelik plan, devresinde en az bir misli artırılması ve Divrikide bulunmuş olan yüksek tenörlü demir madeninin Karabük planı haricinde kalacak miktarlarının ihracı işine başlanacaktır.

Türkiyeyi saha saha ve bir plan dahilinde aramak vazifesi ile maden tetkik ve arama enstitüsünü ve bulacağı madenlerin rantabilite hesapları müsait olanları işletmek vazifesi ile Etibankı teşkil buyurmuştunuz.

Bunların mesailerinin şefin irşad ve işareti istikametinde ilerleyiş tarzını muhtasaran arz etmeme müsâade edeceğinizi ümit ederim.

Memleketimizde mevcut maden servetleri hakkında her gün bir gün evvele nazaran daha etraflı malumâta malik bulunuyoruz.

Bu suretle, geçmiş olan kısa müddet zarfında Gulamanda bulduğumuz enternasyonal ölçüde kıymeti haiz krom madeni ile Kuvarshane bakır madenini ve ehemmiyeti herkesçe malum olan Ereğli kömürleri işletmesini ele aldık. Senelerden beri muattal duran Erganideki zengin bakır madenlerimizin tesisatını ikmâl için ciddi fâaliyete geçtik.

Elde edilmiş neticeler, arama, tetkik ve işletme işlerimize yepyeni bir hız vermemizi teşvik edecek mahiyettedir. Bu hızı da verdik ve vereceğiz.

Şef Elde bulunan madenlerin en mühimleri için üç yıllık bir plan işareti verdiler.

Şüphe yok ki, kömür Türkiyenin çeşitli bakımlardan bu maksatla göz önüne alacağı madenlerin başındadır.

Ereğli kömür havzamızın taş kömürü istihsalâtı, T.C. teessüsü tarihinden itibaren 418.000 ton yıkanmış kömürden başlayarak 1936 senesinde 1.588.000 tona baliğ olduğunu bilirsiniz.

Bu devamlı artma, bizi memnun edecek bir netice olmakla beraber memleketin günden güne artan sanayii, nakliyat ve ev mahrukatı ihtiyaçlarını önlemek ve yine dış piyasalardan gittikçe artan talepleri karşılamak maksadıyla kömür istihsâlimizi daha geniş bir mikyasta artırmak lüzumu aşikardır.

Esasen kömür madenlerimizin devamlı istihsâl imkanlarını korumak için kömür havzamıza rasyonel istihsâl usullerinin sokulması da bugünkü dünya tekniğinin kati icaplarındandır.

Bunun için, iptidai bir halde kalmış olan maden teçhizatımızı yenilemek ve maden işçilerimize daha mükemmel çalışma ve yaşama şeraiti temin etmek, onlara madenciliği sevdirmek lazım gelmektedir.

Programımıza göre büyük kömür amillerimizin 1936 senesine nazaran :

1938 senesinde % 55

1939 senesinde % 75

l940 senesinde % 110 artmış olacaktır.

1941 senesinde bu artış nisbeti % 120 yi bulacaktır.

Bunun rakam halinde ifadesi, 2.700.000 ton yıkanmış kömürdür.

Biz küçük amillere de vazife vereceğiz. Mamafih küçük amillerimizin istihsâlleri bu müddet içinde aynen baki kaldığı takdirde bile umumi istihsalâtımız 3.000.000 ton yıkanmış kömüre çıkmış bulunacaktır.

Bugünkü iç ve dış piyasaların vaziyeti aynen baki kalmak şartıyla istihsalâtımızla mütenasib olarak artacak olan ihracatımızın memleketimize temin edeceği fazla döviz miktarı ise 1938 senesinde 2.500.000 liradan başlayarak 1941 senesinde 5.500.000 liraya yükselmiş olacaktır.

İstihsâli artıracak elemanlar arasında işçi iskanı işine büyük ehemmiyet vermek istiyoruz.

Havzanın kömür tahmilâtını kolaylaştırmak ve bilhassa kış mevsimindeki müşkülâtın önüne geçmek için Zonguldaka varmış olan kömür hattımızı 4 kilometrelik bir kısımla mühim bir istihsâl merkezi olan Kozlu'ya kadar temdid etmeyi çok muvafık görmekteyiz.

Kömür mevzuu münâsebetiyle memleketimizin muhtelif mahallelerindeki linyit zuhuratının işletilmesini bir mukaddime teşkil etmek üzere Kütahya vilâyetindeki bazı linyitleri ele almak tasavvurunda olduğumuzu arz ederim.

Kömürden sonra mevzuumuzda, bakır, ikinci mühim yeri tutar.

Ergani bakırının tesisat ve inşâatına başladığımızı arz etmiştim.

Senede 7.500 ila 10.000 ton saf bakır çıkaracak olan bu müessese gelecek sene nihayetinde, istihsalâta başlamış olacaktır.

Ele aldığımız ve işletmeye koyduğumuz Kuvarshane bakır madeni de bize senede 2.000 ila 2.500 ton safi bakır verecektir.

Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü tarafından yapılan tetkikata göre Artvin vilâyetinde Murgul bakır madeni de bugünün şartları içinde işletmeye müsait görülmüştür.

Bu madeni de senede 8.000 ila 10.000 ton saf bakır alınacak veçhile işletmeğe karar verdik.

Murgul senede 400 ile 500.000 ton ham bakır cevheri işleyeceği için memleketimizin mühim maden merkezlerinden biri olacaktır.

Bakır madenlerimizin tesisatı ikmâl edilip hepsi işletmeye geçmiş bulunduğu tarihte yani üç sene sonra senevi istihsalâtımız ceman 20.000 ton saf bakırı bulacaktır. Bunun ihraç kıymeti bugünkü piyasalarda cari vasati fiata nazaran senede 6.000.000 TL. dır.

Şef, Divriki demir yatağının biran evvel işletilmesi lüzumunu ehemmiyetle işaret buyurdular.

Divriki mıntıkasında maden tetkik ve arama enstitüsü tarafından keşfedilerek tetkikatı yapılan demir yatağının sathında 15.000.000 ton demir cevheri mevcut olduğu tesbit edilmiştir. Cevher yatağının daha derinlere kadar imtidad etmesi umulmaktadır.

İsveç ve Uralın meşhur mağnatitleri ayarında olan bu cevherin vasati demir tenörü, % 65 raddesindedir.

Aynı mıntıkada ve Hasan Çelebi civarında jeolojik tetkik devam etmektedir. Yakın bir atide işletilmeye başlanacak olan Karabük Demir Çelik Fabrikalarımızın ihtiyacı da derpiş edilerek bu maddenin sırf ihraç maksadı ile şimdiden işletmeye alınmasını programımıza ithâl edeceğiz.

Senede şimdilik 500.000 ton demir cevheri ihracı esasına göre ayarlamayı düşündüğümüz bu maddenin ihraç kıymetini senede 2 ile 2,5 milyon lira raddesinde olacaktır.

Yine bu mevzuyla alâkalı olarak size bahsedeceğim simli kurşun istihsalâtı vardır.

Maden Tetkik ve Arama Enstitümüz iki, üç seneden beri memleketimizin muhtelif mahallerinde tesadüf edilen ehemmiyetli simli kurşun zuhuratı üzerinde tetkikat yapmaktadır.

Bu müddet zarfında yapılan her harfiyat ve ihzarat Bulgardağ ve Keban madenlerimizin işletmeye müsait olduğunu ispat etmiş bulunuyor.

Bu iki madeni ele alıp istihsalâta geçmek arzusundayız.

Keban madeninde iyi evsafta ve işletmeyi muhik kılacak miktarda simli kurşun Bulgardağ madenine ise altın ve simli kurşun cevheri mevcuttur.

Yapılan projelere göre bu madenlere lüzumu olan tasfiye tesisatı vücuda getirilmek suretiyle senede 1.000.000. TL. kıymetinde kurşun altın ve gümüş istihsâli kabil olacaktır.

Yukarıda bahsolunan bütün madenlerin tam randımanla çalışmağa başladıkları zaman döviz membaımıza 14.000.000 TL. ilâve edilmiş olacak ve memlekette iş hacmi de bu nisbet fevkinde artmış bulunacaktır.

İşletmeye konulması takarrür eden yukarıki madenlerin tesisine geçmekle beraber bununla muvazi bir surette yürüyecek ve müstakbel programlar için yeni yeni işletme mevzuları temin edecek olan arama işlerini sistem dahilinde devam ettirmek istiyoruz.

Arama hafriyatına ve ihzar ameliyatına tabi tutulması muvafık görülen daha muhtelif maden yataklarımız mevcuttur.

Kurşun zuhuratından Denek, Prajman, Gümüşhane gibi;

Bakır zuhuratından Espiye, Ilıç gibi;

Antimuvan zuhuratından Turhal ve Göynük gibi;

Krom zuhuratından Dalaman ve Elaziz vilayeti gibi.

Bunları ve memleketin henüz meçhul bulunan diğer yeraltı servetlerini jeolojik bakımdan birer birer tetkik vazifesini 3 senelik maden programı meyanında Maden Tetkik ve Arama Enstitüsüne verdik; çalışacaklardır. Mesut sürprizler temenni ederiz.

Petrol arama mevzuuna gelince:

Memleketimizde şimdiye kadar yapılan aramalar her ne kadar hemen işletmeye geçmeyi muhik kılacak bir netice vermemişse de petrolcülük bakımından kuvvetli addedilebilecek emarelere tesadüf edilmiştir.

Sondaj yapılan sahalardan maada Mardin vilâyetinde, Adanada, Trakyada ve Van civarında 10 kadar diğer bazı müsait strüktürlerin mevcudiyeti tespit edilmiş bulunmaktadır.

Bu sahalarda esaslı sondaj ameliyeleri yapılmadıkça mühim petrol hazineleri bulunup bulunmadığı hakkında doğru bir fikir sahibi olabilmekliğimize maddi imkân yoktur.

Binaenaleyh, tesadüf ihtimallerini arttırmak ve taharri müddetini kısaltmak için sondajları çoğaltmak ve Maden Tetkik Arama Enstitüsünün teçhizatını ve elemanlarını ona göre takviye etmek lazım gelmektedir.

Şimdi arkadaşlar, şefin deniz ticaretiyle alâkalı olan emirlerine geliyorum:

Şef diyor ki :

En güzel coğrafi vaziyette ve üç tarafı denizle çevrili olan Türkiye endüstrisi, ticareti ve sporu ile en ileri denizci millet yetiştirmek kabiliyetindedir. Bu kabiliyetten istifadeyi bilmeliyiz. Denizciliği Türkün büyük milli ülküsü olarak düşünmeli ve onu az zamanda başarmalıyız.

Türk milleti, Atatürkün bu işaretini, onun her işareti gibi, kendi öz arzusu, kendi ruhunu da kavuran bir öz dilek gibi sevinçle karşılamıştır. Onun her iradesi gibi bu isteğinin de bütün bir milletçe his ve muhabbet birliği ile benimseneceğinden şüphe yoktur. Topraklarının ucu deniz olan bir milletin hududu halkının kudret ve kabiliyetinin hududu demektir.

Türk Milleti şefin iradesi istikametinde böyle bir seviyeye varmayı bundan sonra milli bir vazife olarak tahakkuk ettirmeğe koyulacaktır.

Hükümetin bu işlerde takibedeceği hareket muhtelif usul ve şekillerle idare edilen mevcut deniz müesseselerimizi bir elde toplamak ve bir plan dahilinde çalışmaya sevketmek suretiyle başlayacaktır.

Yüksek tetkikinize arzı derdest bulunan Denizbank kanunu projesi bu neticeyi temin etmek maksadıyla hazırlanmış bulunuyor.

Memleketimizin zirai ve sınai hayatındaki inkişaf ve memleket iç piyasalarının demir ve kara yollarıyla tedricen deniz yollarına bağlanmasındaki ilerleyiş hem memleket sahilleri arasında hem de memleketten dışarıya ve dışardan memlekete olan nünakale ihtiyacımızı günden güne artırmaktadır.

Bu mesut inkişaf bizi milli ve esaslı bir plan dahilinde :

Küçük kabotaj vesaiti ihtiyacı,

Büyük kabotaj vesaiti ihtiyacı,

Ve bunları temin edecek milli tesisat ve teçhizat, mevzuları üzerinde ehemmiyetle düşünmeye ve çalışmaya sevketmektedir.

Ecnebi kumpanyaların, aralarında birleşerek vakit vakit yüksek navlum empoze etmek istemlerinden ihracat piyasamız müteessirdir. Milli iktisât menfâatimizde bu yönünden tedbir almamızı icap ettirmektedir. Bu itibarla milli şilepciliğimizi yüksek teknikle teşkilâtlandırmaya çalışacağız fakat bir inhisar tesisi düşünmediğimizi derhal ilâve edebilirim.

Alman tershanelerine sipariş ettiğimiz 14 yeni yolcu vapuru kopataj ihtiyacımızı tatmine kafi gelmeyecektir. Bu noktadan da mevcut tonajımızı yeniden artırmak lüzumunu bir zaruret halinde duyuyoruz.

İhtiyacımız olan gemileri dahilde yapmak prensibine çok kıymet veriyoruz.

Memleketimizde bir an evvel bir demir sanayii tesis etmek için sarfedilmiş gayretin istihdaf ettiği mühim hedeflerden birisi de zaten bu idi.

İşi iki etapta planlaştırmak kararındayız.

Üç senelik birinci plan devresinde İstanbulda eski tersane mevkiinde yeni bir tersane kuracağız. Bu tersane bidayette ikisi 5.000 tonilatoya kadar, diğer ikisi 1.000 tonilatoya kadar olmak üzere dört gemiyi aynı zamanda inşa edebilecek kudrette olacak ve yük gemisi yapıldığı takdirde istihsâl edilecek netice tonaj bakımından daha üstün olacaktır.

Tam randımanla çalışmaya başladığı vakit günde 1.500 amele çalıştıracak ve milli emek karşılığı olarak senede lâakal 1.000.000 lira kazandıracak olan yeni tersanemiz ikinci plan devresinde makine aksamını da imâl edecek hale getirilecektir.

Diğer taraftan mevcut tamirat fabrikamızla havuzlarımızı tevsi için İstinya Dok şirketini satın alarak bu fabrikaya ilâveye karar vermiş ve pazarlığını bitirmiş bulunuyoruz.

Mühim limanlarımızda işletme servislerini tanzim ve tahmil ve tahliye vasıtalarını her birinin hususiyetlerine uygun şekillerde modernleştirerek masraflarını ve dolayısıyla tarifelerini tenzil için çalışmalara devam edeceğiz.

İstanbulda modern tesisata malik transit satışlar da yapacak bir kömür deposu tesis olunacaktır. Diğer limanlarımızda ihtiyaç derecesinde iskeleler yapmak, mevcutları islâh etmek ve bütün bunlarla beraber memlekette deniz sevgisini yaşatacak olan deniz sporlarını teşkilâtlandırmak ve himaye etmek kararındayız.

Memleketimizde balık ve sünger gibi deniz mahsullerini değerlendirmek hedefiyle hazırlanmış olan bir kanun projesini yakında yüksek meclisinize sunacağımızı kaydederim.

Bu proje, aynı zamanda iş kanunumuzun hududu haricinde kalan balıkçı faydalarına ait hükümleri de ihtiva edecektir.

Nihayet şefin rasyonel çalışma imkân ve havasını kuvvetlendirmek hedefli irşadlarına geliyorum.

Türkiyede hayat ucuzluğu memleketin sarılmış bulunduğu kalkınma ve endüstrileşme savaşı bakımından da tesis ve muhafazasına birinci derecede ehemmiyet vermemiz lazım gelen bir mevzudur. Bunun için üç sene evvel Türkiyenin iktisâdi bakımdan tetkik ettirilmesi maksadıyla Amerikadan getirttiğimiz heyet gibi ilmi bir heyeti tavzi ve hayat pahalılığı ve elemanlarını birer birer tesbit ettirerek radikal bir mücadele planı yapacağız.

Şef, Küçük esnafa ve küçük sanayi erbabına muhtaç oldukları kredileri kolayca ve ucuzca verecek bir teşekkül vücuda getirmek ve kredinin normal şartlar altında ucuzlatılması direktiflerini vermişlerdir.

Kabul buyurmuş olduğumuz Halk Bankası ve Halk Sandıkları Kanunu malumunuzdur. Memleketimizde diğer sahalarda çalışan kredi müesseselerinin çoğalmakta bulunmasına rağmen bu çeşit küçük kredi ihtiyacını tatmin yolu çok dardır.

Birkaç kredi müssesesi istisna edilirse bunlar için hemen hemen gizli tefeciden başka müracâat edilecek kapı yoktur.

Halk Bankası ve Halk Sandıkları bu boşluğu dolduracaktır. Bu banka ve sandıklarının esas mukaveleleri küçük kredinin hususiyetleri göz önünde tutularak hazırlanmıştır.

Küçük kredi meselesini hal işinde devletin iktis 6di olduğu kadar içtimai olan bir mükellefiyeti de vardır.

Şefin emrini yerine getireceğiz.

Normal şartlar altında kredinin ucuzlatılmasına çalışmak husundaki direktiflerine gelince :

Kredi; tahakkuk ettirmek isteğimiz ekonomik milli kalkınma fâaliyetinin muharrik kuvveti olduğuna göre, büyük kıymeti aşikardır. Bunun için yüksek meclisinize bir kanun lâyihası takdim edeceğiz.

Diğer taraftan alâkadarların kredi alabilmelerini kolaylaştırmak için bir plan dahilinde umumi mağazalar tesis ve varant üzerine muamele yapılmasını temine çalışacağız.

Şef, bu kürsüden vaki irşadları arasında bazı mevzuatımızda yapılması faydalı tadil ve ilâvelere de işaret buyurmuşlardır. Türkiye yalnız umumi buhranı göğüslemek kudretini göstermiş memleket değil aynı zamanda bu buhran ortasında büyük milli kalkınma savaşı davasını başarı ile ilerletmeğe muvaffak olmuş memlekettir.

Kanunlarımızın memleketimizde her gün ilerleyen ve çeşitleşen ihtiyaç fâaliyetler icaplarını karşılayacak şekillere getirilmesi ve yeni yeni mevzuat lüzumu aşikardır.

Şef bilhassa gümrük kanunumuza işaret buyurmuşlardır.

Bugünkü ekonomik bünyemiz ve politikamızla mütenasip olmayan bu kanunun ve mertubu tarife cetvelinin bugünün ileri tekniğine uygun şekle getirilmesi için ciddi hazırlık mesaisine başlanacaktır. Bundan başka sigorta işlerinde bir taraftan sigortacılığın umumi menfâatlerinden memleketi istifade ettirecek hükümleri havi bir lâhiya hazırlamaktayız.

Yukarıda izah etmiş olduğum ana prensiplere ve tatbikatına ait bir takım kanun lâhiyalarımız vardır ki peyderpey yüksek takdirlerinize arzedilecektir.

Bunları hemen burada tadada ihtiyaç görmüyorum.

Arkadaşlar;

Nâfıa sahasında şef :

Cumhuriyetin ilk senelerinden beri dikkatle, ısrarla üzerinde durduğumuz demiryolları inşâat siyâseti hedeflerine ulaşmak için durmadan başarı ile tatbik olunacaktır, direktifini vermişlerdir. Bu direktif şimendifer inşâatı işlerinde rehberimiz olacaktır.

Sivas, Erzurum ve Diyarbakır-Irak ve İran hatlarının inşâatına mevcut kanunların ahkamı dairesinde devam edeceğiz.

Bunlar haricinde mesela Burdur-Antalya gibi inşâalarını tasarladığımız hatları ve büyük limanların inşâalarını, mali ve teknik imkânlar dairesinde ve ekonomik askeri ehemmiyetlerine göre sırasıyla ele alacağız.

Bundan başka İstanbulda Sirkeci ve Haydarpaşa istasyonları arasında feribot yolu ile doğru tren rabıtası tesisini tahakkuk ettirmek kararındayız. Bunun muhtelif bakımlardan menfâati aşikardır.

Şef Demiryolu hatlarımızı iç sahalara bağlayacak ve bu hatların biran evvel milli ekonomik kalkınma azami hizmetini temin edecek olan karayolu inşâatı önümüzdeki devrelerde teksif ve bir planla tevsi edilmek lâzımdır.

Her bölgenin ihtiyacına göre istasyonlarda tamamlayıcı tesisat da yapılmak ve muhtelif malların lazımı gibi sevkini temin edecek teknik şartları haiz vagon mevcudunu artırmak zaruridir. direktifini vermiştir.

Filhakika devlet demiryolları şebekemiz her sene inşa edilen ve satın alınan yeni hatlarla bu gün 7.000 kilometreye baliğ olmuştur. Şebeke üzerindeki muharrik ve müteharrik ve sait miktarı; memleketin umumi iktisâdi bünyesinde hergün artmakta olan inkişafa cevap verecek nisbette değildir. Hatlarımız pek yakın bir atide, 10.000 kilometreyi bulacağına ve bilhassa bazı büyük devlet maden işletmelerinin istilzam, ettiği keşif sefer ve vesait ihtiyacına nazaran mevzu gittikçe hususi bir ehemmiyet almaktadır. Evvelce işletme hasılatı fazlaları karşılık gösterilerek muharrik ve müteharrik vesait mübayâasına yüksek meclisce müsâade buyurulmuştu. Hasılat nisbetlerindeki tahmini aşan tezayüd bu esas dahilinde mübayâa planını tevsi imkânını gösterilmektedir. Diğer taraftan istihsalâtımızın yer yer tezayüdü ve piyasa tekniğinin memlekette inkişafı kara ve deniz yollarıyla gerek içerden gerek dışardan demiryollarımızla irtibat tesis edilmiş ve edilmekte olması yalnız fâaliyeti artırmakla kalmamış hububat merkezi olan sahalara tesadüf eden istasyonlarda silo ve tahmil ve tahliye tesisatı taze meyva, sebze ve emsali maddelerimiz için soğuk hava tertibatlı kafi vagon tedariki ve bunlar için hususi süratle nakliyat temini ihtiyaçlarını da beraber doğurmuştur.

Bu arada tek vagonlu, kömürle işleyen otoray kullanılmasını ve bu suretle sürat ve masraftan ve daha uzun mesafeler için kullanılabilecek muharrik ve müteharrik vasıtalardan tasarrufu ehemmiyetle tetkik edeceğiz. Bu ihtiyaçları hazeri ve seferi vaziyetler bakımından bir kül halinde mali imkânlarla telif ederek planlaştıracağız. Bunun için bir lâyiha ile yüksek meclise geleceğiz.

Şefin, yol inşâatı hakkındaki işaretlerini tahakkuk ettireceğiz. Bunun için yüz kilometre kadar bir kısım kalmış olan 652 kilometrelik İran transit yolunun memlekette başlanmış ve başlanacak asfalt yolların geçit vermeyen nehirler ve büyük sular üzerinde inşâasına veya tamir veya tadiline lüzum görülen köprülerin ve diğer umumi ve hususi kara yollarının inşa planını vücuda getireceğiz. Bütçe imkânları nisbetinde peyderpey tahakkuk ettirmeğe çalışacağız. Bu meyanda şose ve köprüler kanununda muhtelif bakımlardan zaruri gördüğümüz bazı tadilât için yüksek meclise bir layiha ile müracâat edeceğiz.

Yol inşâası bakımından hususi idarelerin münasebetlerini daha ameli ve faydalı bir şekle koymak için tekliflerimiz olacaktır.

Su işlerini memleketin hayati mevzularından biri telâkki ediyoruz. Gerek nafıanın uğraştığı kısım gerek iktisadın uğraştığı kısım gerekse zirâatı alakadar edecek kısımlar umumi bir planda toplanacaktır.

Nâfıanın uğraştığı büyük su işleri haricinde küçük su işleri de uğraşmak ve bilhassa sulama hak ve vazifelerini tanzim ederek bütün çiftçilerin mevcut sulardan muntazam istifadelerini temin eylemek kararındayız.

Bunun için bir lâhiya hazırlamaktayız. Diğer taraftan elektriklendirme dairesini su kuvvetlerinden beyaz kömür olarak istifade için tetkiklere devam edeceğiz.

Bu etüdler şimdilik, Sakarya Nehri, Adana, Kayseri mıntıkası suları, Ege suları, Fırat Nehri ve kolları ve Kızılırmak üzerinde devam etmektedir.

Devletin havayollarını iç şehirlerimiz ve dış hava istasyonları ile biran evvel devamlı irtibat tesis edecek hale getirilmesi ve havacılığın inkişafı üzerine pekçok dikkat ve ihtimamızı celbedecek başlıca mevzulardan biri olacaktır.

Dünyada havacılık o kadar ilerlemiştir ki, hava yollarında kazalar ve riskler demiryollarındaki kadar azalmıştır. Türk Hava Yolları her türlü ve en mütekamil emniyet tetbirleriyle memleketin en emin, en çabuk, en rahat vasıtasıdır ve vasıtası kalacaktır.

Posta, telgraf ve telefon işlerinin rasyonel bir şekilde cereyanı için sarfedilmekte olan çalışmalara hız verilecektir. Şehirlerimiz arasında telefon tesisatının ikmali askeri ve idari noktalarından ehemmiyeti haiz mıntıkalarda telsiz istasyonları tesisi ve süreti umumiyede bu idarenin devlet için azami derecede rantabl ve fertler için azami derecede faydalı ve seri bir hale gelmesi için bütün tedbirler alınacaktır.

Arkadaşlar;

Maliye, bir memlekette sağlam bir iş gidişinin miyarı cemiyet sağlığının nabzıdır. Fertler arasındaki münâsebetlerde karşılık taahhütlerin muntazam ifa edilmemesi nasıl ki milli bünye üzerinde rahatsızlık vücuda getirirse bir devlet maliyesinin teahhüdlerini ifa hususunda herhangi derecedeki intizamsızlığı da, daha kuvvetli olarak bütün bir memleket havasındaki itimadı istikrarı ve iş selâmetini zehirler.

Böyle vaziyeti önleyecek yegane yol samimi, denk bütçe politikasıdır.

Bu politikayı ve Cumhuriyet bütçelerinin koruyucu kurucu ve verici işlere her yıl daha fazla nisbetlerde pay ayırma vasfını itina ile muhafaza edeceğiz. Varidat fazlalarını evvelemirde milli istihsâl hacmini artıran ve artıracak olan verimli işlere ve memleket müdafaasına hasredeceğiz.

Maliyemizin taahhütlerini noktası noktasına tutmaktaki büyük itinası herkesçe bilinmektedir. Devlet itibarını milli sermaye ve esham kıymetlerini kuvvetlendirecek hareket ve tedbirler üzerinde sebat olunacaktır. Mevcut vergilerimiz ve bunların tarh ve cibayet usulleri ileri bir zihniyetle ciddi bir tetkikten geçirilmektedir. Netice, Yüksek Meclise sunulacaktır. Vergi hadlerimiz milli ihtihsâl ve milli hayatla ayarlanacaktır. Hayatı ucuzlatmak için bütçede göreceğimiz imkânlar nisbetinde tahfiflerin yapılmasına devam edilecektir.

Milli istihsâl maliyeti üzerine müessir vergi ve resimler ve hariçten almağa mecbur olduğumuz iptidai maddeler üzerine mevzu rüsumu kaldıracağız.

Hayvan vergisi şekli ve mahiyeti itibariyle üzerinde tekrar çalışacağımız bir meseledir.

Buhran ve muvazene vergileri zaman ile mukayyet olarak konmuştur. Bu bakımlardan üzerlerinde durulup tetkik edilmeğe muhtaçtırlar. Bütçe muvazenesi esasını bozmıyacak surete senelere bağlayarak hal çareleri arıyacağız.

Şef Sermayesinin tamamı veya büyük kısmı devlete ait ticari, sınai kurumların mali kontrol şeklini bu kurumların bünyelerine ve kendilerinde istediğimiz ve isteyeceğimiz ticari usul ve zihniyetle çalışma icaplarını süratle tevfik etmek. Bu gibi kurumların bugünkü usullerle çalışabilmelerine ve inkişaf etmelerine imkân yoktur. buyurdular.

Başka memleketlerdeki tatbikat hakkında geniş ölçüde yaptığımız tetkikat bu işaretteki isabet ve kudreti tamamen belirtmektedir. İdare şekilleri ve teknik kontrol hususlarına ait kayıtların şekle ait bir mali kontrolden çok daha lüzumlu olduğu bütün dünyaca kabul edilmiştir.

Şefin işaretleri veçhile, bu müesseselerin bünyelerine ve icaplarına uygun şekilde tesisi lazım kontrol rejimini kuracak olan bir kanun lâyihası yüksek meclise sunulacaktır.

Arkadaşlar;

Paramızın istikrarını muhafaza edeceğiz. Bunu Türkiye kalkınma hamlesinin bir zarureti ve milli ekonomimizin icabı olarak görüyoruz. Bu görüş kuru bir prensibe bağlanmış olmamızın veya meseleye hisle kıymet vermiş bulunmamızın neticesi değildir.

Memleket menfaâtinin milli tasarrufu vikaye zaruretinin neticesidir. Bir devalüasyon hareketinin Türk ekonomisi için ancak zararlı olacağı kanâatindeyiz. Başka şartlar altındaki ekonomilerde hangi bakımlardan yapıldığını tetkik etmek ve kendi vaziyetimizi görmek bu kanâatin ne kadar haklı olduğunu gösterir.

Bazı memleketler milli paralar ile aktedilmiş muazzam hacimlere malik harici borçlarını hafifletmek için bu tedbire başvurmuşlardır. Bizim harici borçlarımızın hepsi ecnebi parasıyladır.

Dahili borçlar bakımından yine hiçbir memleketle kıyas kabil değildir. Bizde devlet masrafları düzenli bir bütçe ile görülür. Dahili istikrazlarımız halkın en ufak dahi olsa yapabildiği tasarrufla kârlı ve ilerisi açık milli ekonomik işlere hissedar olarak iştirak arzusuna yol açmak içindir. Devalüasyon, halkın iştirak kudretini tasarruf imkân ve heveslerini kıracağından gayelerimizle taban tabana zıt olur.

Dış ticaret bakımından dahi, bugünkü anlaşma politikamız böyle bir tedbire lüzum göstermemektedir. Satılmamış elimizde kalmış mal stoku yoktur. Türkiye stoklarını muntazaman eritebilmiş müstesna memleketlerden biridir.

Mamul maddeler maliyet fiyatlarındaki tesirine gelince; bu, ancak amele ücretlerinin hakiki kıymetlerinin düşürülmesi demektir ki yine gayemize muhaliftir. Çünkü biz çalışanların yaşayış standartını yükseltmek prensibini güdüyoruz.

Hayat maliyeti bakımından: Bir devalüasyon, memlekette şikayet ettiğimiz tedbir aradığımız hayat pahalılığını kendimiz arttırmak olur. Biz kısaca rekabet kabiliyetimizi yaşama standardımızdan fedakârlık yaparak değil daha rasyonel ve daha verimli çalışarak ve daha ileri piyasa teknik metodlarından istifade ederek arttırmak istiyoruz.

Görülüyor ki paramızın fiili stabilitesini muhafaza etmekte ısrar etmemiz için sebep bir değildir. Bunun için sureti katiyede bu politikada devam edeceğiz.

Sayın Arkadaşlar,

Gümrük ve inhisarlar mevzuuna geliyorum.

Gümrük ve inhisarlar sahasında düşündüğümüz birçok şeyler vardır.

İnhisarlar muamelatında bu kurumların mali monopol, ticari teşekkül ve milli valorizasyon karakterlerinin ahenkli şekilde tecelli etmesine çalışılacaktır.

İnhisar mevzuu maddeler arasında tütün, devlet bütçesi bakımından olduğu kadar milli ticaret çerçevesinde de hususi bir ehemmiyet ihtiva eder.

Devlet monopolu mevzuu olması bakımından inhisarların tütün imalât maliyetini indirmek ve daha fazla ticari bir hale getirmek suretiyle harice satış imkânlarını arttırmak ve hasılatını yükseltmeğe çalışmak bizim için bir zarurettir.

En mühim bir ihraç maddemiz olmak bakımından tütün istihsâl sahasından başlayarak ticaret ve imalât sahasına kadar uzanan geniş bir ufuk üzerinde inhisarlar idaresinin planla ve dikkatle uğraşmasını icap ettirecek bir mevzu olarak ele alınacaktır.

Yurt içinde rasyonalizasyon ve piyasa tekniği bakımından yapılacak işler haricinde kaliteye dikkat politikamızı aynen muhafaza etmekle beraber ona mütenazır bir de kemmiyet politikası takip etmek ve bu meyanda Virjinya ve somatra tohumlarını tecrübe eylemek kararındayız.

Türk eksper ve harcamaların ecnebi topraklarda ecnebi sanat arkadaşları arasında mevki yapmalarına ehemmiyet vereceğiz.

İnhisarların bu esasları da nazara almak üzere satış politikasını planlaştırmak azmindeyiz. Tütün Limited Şirketi fâaliyetine bu politikaya mütenazır bir istikamet ve vüsat vereceğiz.

İspirtolu meşrubat inhisarının bilhassa şarap ihracatını, tuz inhisarının harici tuz satışlarını artıracak bütün tedbirleri almak kararındayız.

Prensip itibariyle bilumum inhisarların muamelatında ihraç fiatı en rasyonel şekilde temin edilecek olan maliyet fiatına kadar indirilecektir.

Dahili fiatlara gelince; rasyonelleştirme mesaimizin inkişafı nisbetinde ve bütçe tahminlerini sarsmamak kaydıyla mümkün olan tenzilatın yapılmasında tereddüt edilmiyecektir. Sıhhat ve temizliğe taalluk eden ispirto fiatları ile hafif alkollü içkilerde tenzilat mukarrerdir.

Gümrüklere gelince :

Memleketin lüzumlu görülen noktalarında bu hizmetin icaplarına uygun bina ve tesisatı yapmayı zaruri bir iş görüyoruz.

Bazı hudut mahallerinde gümrük memurları mesken müşkülâtı içindedir. Bu ihtiyaçları da tespit ederek heyeti umumiyesini bir inşa planına bağlayacağız. Gümrüklerimiz için daha kifayetli elemanlar yetiştirmek, Avrupa gümrüklerinde staj yaptırmaya devam etmek arzusundayız

Gümrük muamelelerinde iş sahipleri için olduğu kadar gümrük memurları için de kolaylık, sürat ve intizam tedbirleri alacağız.

Arkadaşlar,

Parti programımızdaki direktiflere göre, milli kültür sistemimizin inkişafına azami önem vereceğiz.

İlköğretim her bakımdan üzerinde en çok duracağımız ve en çok ehemmiyet vereceğimiz mevzudur.

Aile ocağından sonra milli kültür ile ilk temas ilkokullarda başlıyor. Genç vatandaş her şeyi benimseyen ve henüz temyiz kabiliyeti teessüs etmemiş olan taze zekâsıyla ancak en doğruyu en iyiyi ve en güzeli öğretecek bir müesseseye emanet edilebilir.

İlk tahsilde alınan fena intibaları müteakiben düzeltebilecek ali bir tahsil sistemi henüz icad edilmemiştir.

Fena bir ilköğretim, fena bir hayata başlayış demektir. Bu genç vatandaşın karakterinin teşekkülüne mani olur ve hatta bozabilir, bunu içindir ki, ilköğretime en çok ehemmiyet vereceğiz. En kıymetli en iyi yetişmiş ve en kuvvetli elemanlarımızı bu işte ve bu iş için adam yetiştirmekte kullanacağız. İyi bir ilkokul öğretmeni en yüksek bir okul öğretmeninden mahiyet itibarıyla daha az mühim bir vazife almış saymıyoruz ve kendilerinin hayatıyla refahlarıyla ve bu mühim vazifeyi başarış kabiliyetleriyle en yakından alakadar olmakta devam edeceğiz.

Mesleki tedrisattan bahsetmek istiyoruz.

Mecburi ilk öğretimin gayesi vatandaşlara konuştukları dilin kaidelerini ve mensup oldukları milletin tarih ve rejimini öğretmek ve hayatta daha ileri adımları bakımından zaruri ilk bilgiyi kendilerine vermektir.

İlk tahsili bitirenlerin hepsini istidad ve kabiliyetleri neden ibaret olursa olsun üniversiteye dayanan bir mekanizma karşısında bırakmak istemiyoruz.

Çünkü bunun neticesi bir taraftan tesis ve kuvvetlendirmek istediğimiz yeni ve ileri Türkiye hayatını en zaruri elemanlarından mahrum bırakmak ve diğer taraftan yavaş yavaş memlekette bir ihtisasa varmadan sönmüş veya yarı tahsille kalmış veyahudda bizzat ekmeğini kazanmaktan aciz sadece diplomasına dayanan bir asabi yorgunlar kafilesiyle karşılaşmak olur.

Kemalist rejimde okul yalnız (Mecburi ahkam) değildir.

Büyük tarihimiz büyük milletimizin her ihtisas sahasında en büyük adamları yetiştirmiş olduğunu gösteriyor. Bu kabiliyet kanı damarlarımızdadır.

Mesleki tedrisatın vazifesi bu kabiliyetleri yeni hayatın her sahası için yetiştirmek işini bilir yaşama hevesi kırılmamış en yüksek teşebbüs ve hayatla mücadele kabiliyetini haiz başarıcı dayanıklı müsbet sanatkâr ve ihtisas sahibi elemanlar yetiştirmektedir. Bütün hayat ve fâaliyet sahaları için bol ayrı ayrı mesleki tedrisat mâarifimizin belkemiği olacaktır.

İlköğretim mevzuuna mütenazır olarak her nevi meslek mekteplerine ehemmiyet verilecektir.

Bunun klasik üniversite tahsilini ihmal edeceğiz demek olmadığı aşikardır. Bilakis bu müesseselerimizi de hakiki ilim adamı yetiştirecek şekilde ve ancak bu istidadı en mütekamil surette gösterebilmiş olanların başarabilecekleri çetin ve fevkalade disiplinli ilim müesseseleri halinde yükseltmek mesaimize devam edeceğiz.

İlâve ve tesis edilecek fakültelere ait işi hazırlayarak Ankara Üniversitesini kuracağız. Orta okullara ve liselere lâyık olan büyük ehemmiyeti vermekte devam edeceğiz.

Şefin işaretleri dairesinde doğu bölgemizde bir kültür merkezi esaslarını kurmağa başlıyacağız.

Milli kültür bakımından büyük önemi olan ve şefin ilim ve kültür sahasında en büyük abidelerinden biri halinde daima yükselecek bulunan tarih ve dil araştırmalarımıza ve bunlarla alâkadar işlere hususi ehemmiyet vermeğe devam edeceğiz.

İyi ve çok eğitmen öğretmen yetiştirmeğe bilhassa kıymet vereceğiz. Avrupanın tanınmış ilim ve sanat merkezlerine talebe göndermeğe devam edeceğiz. Lüzumlu görülecek ilim ve teknik şubeler için kıymetli mütehassıslar da getirteceğiz. Bu suretle muhtelif sahalardaki milli eleman ihtiyaçlarımızı temine çalışacağız.

Bütün devlet okullarının kemiyet itibariyle olduğu kadar keyfiyet ve teçhizat itibariyle de en yüksek derecelere ulaştırılması hedefimizdir.

Milli sahnemiz Türk kültürünün makesi güzel dilimizin en iyi şekilde telâffuzu ve en bedei tarzda ifadesini yayan sanat kaynağı olarak ele alınacaktır. Bunda modern teknik vasıtalarına ehemmiyet vereceğiz.

Güzel Sanatlar Akademisinin bugünkü başlamış olan ıslahatını yürüteceğiz.

Milli kültür kadrosu içinde mütalâasını zaruri gördüğümüz sporu profesyonel şampiyon yetiştirmek için istemiyoruz.

Spor okullarımız gibi sahnemiz gibi milli kültürümüzün bir cüzüdür. Büyük gaye Türk vatandaşını fikir ve düşünce itibariyle kuvvetli vücut itibariyle kuvvetli en ve tam sıhhatli seciyeli gürbüz güzel insan olarak yetiştirmektir. Nasıl ki memleketimizde okumak yazmak bilmeyen tek vatandaşın kalmasını istemiyorsak sevdiği ve bütün hayatınca tatbik edeceği lâakal bir spor olmayan vatandaş da kalmamalıdır. Salim bir kafa ancak sağlam bir vücutta olabilir sözü Türk atasözüdür. Yine bu mülâhaza iledir ki bütün vatandaşlarda verim kudretini muhafaza için muntazam çalışma hafta ve yıl tatillerinden muntazam istifade ve seyahat zevkinin inkişafına taraftarız.

Sporu bir merkeze bağlayıp teşkilâtlandırmak ve muhtelif spor teşekkül ve hareketlerini ve vasıta ile idare etmek için yüksek huzurunuza bir kanun lâyihasıyla geleceğiz.

Arkadaşlar,

Maddi ve manevi düzen refah kültür seviyesinin yükselmesi ve bütün bunların başarılması ve devam etmesi ancak milli emniyet ve tamamiyetimizin icabında herkese karşı masum tutulabilmesi kabildir.

Türk ordusu, kadını ve erkeğiyle bütün Türk milleti demektir. Daima daha kuvvetli olmak için bu millet her sene yüzbinlerce evladını kısaca ordu dediğimiz ve yalnız adının bile hudutsuz bir gurur ve heyecan kaynağı olduğunu bildiğimiz bu en büyük okula milli emniyeti, milli müdafâayı, milli disiplini öğrenmek için gönderiyor.

Türk ordusu Türkiyenin yalnız emniyet vasıtası değildir. Türk milli içtimai benlik duygusunu daima en yüksek derecede daima uyanık tutan en büyük milli kültür ocağıdır.

Bu büyük disiplin ve güven okulunu en müterakki en bol en mütekamil vasıtalarla teçhiz etmek birinci vazifemizdir.

Teçhizat ve teslihat programımıza devam edeceğiz.

En son sistem harp vasıtalarından henüz ihtiyacımız olanları da temin için ayrı bir program yapacağız. Bu program memleket dahilinde yapılması kabil olanları, memleket dahilinde imâl ettirmek esasını ihtiva edecek ve kara, deniz, hava kuvvetlerimizin bu kabil bütün ihtiyaçlarına şamil olacaktır.

Sureti umumiyede milli müdafâa kuvvetlerimizi daima en bol en ileri vasıtalarla teçhiz etmek belli başlı emelimiz ve vazifemizdir.

Mevcut malzemenin daima iyi halde bulundurulması kıymetten düşmüş olanların yenilenmesi ve sefer için ordu ihtiyaçlarını karşılayacak her çeşit stoklar vücuda getirilmesi daima gözönünde bulunduracağımız ehemmiyetli işler olacaktır.

Mevcut harp sanayii fabrikalarımızı tam randıman alacak surette çalıştıracak ve henüz noksan kısımlarını tamamlayacağız. Harb sanayiimizin inkişafına hususi önem vermek umumi endüstrileşme hareketlerimizde harp vaziyet ve ihtiyaçlarını daima gözönünde tutmak kararındayız.

Milli ekonomi bakımından da hususi kıymet izafe ettiğimiz kömürden benzin istihsâli, klor arsenik sanayii bu aradadır.

Halen kendi tezgahlarımızda inşa edilmekte bulunan denizaltı gemilerimiz bittikten sonra yenilerini inşaya fasılasız devam edeceğiz. İlk üç senelik hava programımız milletimizin gösterdiği yüksek alaka ile şimdiden tahakkuk ettirilmiş sayılabilir. Bu vesile ile tayyare işinde bütün milletçe gösterilmiş yüksek şuuru gurur ve iftiharla bu kürsüde zikretmek ve bütün vatandaşlara hükümetin şükran ve takdirlerini ulaştırmak isterim.

Hava müdafâası bu memleketin milli müdafâası mevzuunda büyük ehemmiyetli yerini muhafaza etmektedir. Yeni bir hava planı hazırlayacağız. Bu programı Kayseri fabrikasının tevsiini ve motör imâl edebilecek hale getirilmesi hıususlarını da ihtiva edecektir.

Ordunun ekonomik, kültürel, sosyal savaşlarımızda lüzumlu elemanları da yetiştirmesi için tertibat alınacaktır.

Arkadaşlar,

Cumhuriyetin hiç değişmeyen dış politikası meçhulünüz değildir.

Atatürkün yüksek irade ve irşadlarında temelini bulmuş yürüyeceği yolu çizmiş olan bu siyâset aynı sulh dostluk ve teyakkuz yolunda devam edecektir.

Mevcut karşılıklı dostluklarımıza ve taahhüdlerimize her zamanki gibi ihtimam ve riayet dostluk dairemizin bu ahenk içinde inkişafına dikkat başlıca vazifemiz olacaktır.

Şefin nutuklarında işaret buyurdukları noktaların takibine azami itina ve ihtimam ile çalışılacaktır.

Dış teşkilâtımızın ekonomik kalkınma savaşımızda daha verimli bir surette çalışabilmesi için alâkalı dairelerin de mütalâası alınarak bu yıl bir talimat yapılacaktır.

Bütün elçilik ve konsolosluklarımızın dış ticareti noktasında mücehhez bulunmaları ve ona göre çalışmaları temin edilecektir.

İktisat vekâleti dış ticaret teşkilâtının hariciyemizin dış teşkilât ile rabıtaları tanzim edilecektir. Bu yönden dış ticaretin inkişafı için hariciyemize isabet eden bu önemli vazife emniyet ve siyasi münâsebet vazifeleri derecesinde ehemmiyetle takip ve tatbik edilecektir.

Milletler cemiyetine bağlılık harici siyâsetimizin aynı zamanda mesnedlerinden ve tabii icaplarından birini teşkil eder. Bu arsıulusal büyük müessesenin kendinden beklenen gayeleri temin edebilmesi zamana intibak etmesi geçirilen tecrübelerden lâzım gelen pratik neticeleri çıkarması ile mümkün olabilir. Hükümetimiz bu yolda sarf edilecek mesaiyi elinden geldiği kadar teshil etmeye çalışacaktır.

Arkadaşlar,

İleri idare tekniği salahiyet ve mesuliyeti elele vermektir. İşleri kısa bir zamanda kati bir neticeye bağlamaktır. Kırtasiyecilik asla esas ve gaye değildir. Kırtasiyeciliğin manası tek tatbik şekli suratle ve fakat isabetle verilmiş kararları ve işlerden alınan maddi verimli neticelere teşviktir.

Türkiye Cumhuriyeti memurlarını istisnasız, hepsinin bu vasıflarla ve zihniyetle vazifelerine sarılmalarını isteyeceğiz.

Onların da bizden tabii hak olarak isteyebilecekleri emin geçim emin istikbâldir.

Arkadaşlar:

Sözlerimin nihayete ermek üzere olduğu şu dakikada derin duygu içinde huzurunuzda bulunurken inkılâbın bidayetinden beri zaman zaman refakâtinde çalışmak ve fakat asıl maksat için fasılasız arkadaşlık etmek şerefini taşıdığım selefim Malatya mebusu İsmet İnönüyü hürmet ve muhabbetle anmayı zevkli bir vazife telâkki etmekteyim.

Büyük milletin sayın vekilleri;

Yapmak istediklerimizi ve çalışmamıza vereceğimiz veçheyi lüzumlu sandığım bazı tafsilât ile arz etmiş bulunuyorum.

Bunlar mali imkânlarımızın teknik şartlarımızın müsâadeleri nisbetinde ve bir plan dahilinde başarılması şefin direktifi ile parti programında ifade edilmiş ve hükümetimize tatbik sahasına koymak ödevi verilmiş işlerdir.

Tahakkuk ettirilecek her kısım hem mali hem teknik imkânlarımızı müsbet bir surette artıracak diğerlerinin de başarılmasını temin edecek mahiyettedir.

Bunları tahakkuk ettirmek irade azmini ve heyecanını ruhumuzda duyuyoruz.

Fakat bizim için asıl imkân membaı büyük Türk Milleti'nin yüksek irade kudretini şerefle temsil eden büyük meclisimizin hükümetime göstereceği müzaheret ve yardımdır.

İş programımızı büyük milletimiz için faydalı buluyorsanız arkadaşlarımda ve bende tatbik edebilmek iktidarını görüyorsanız yüksek itimadınızı esirgememenizi dilerim.

Sizin itimadınız bizim kuvvetimizin ve başarımızın sarsılmaz temelidir.

10) II. Bayar Hükümeti (11.11.1938-25.01.1939)

Hükümeti kurma görevi Cumhurbaşkanı İsmet İnönü tarafından İzmir milletvekili Mahmut Celal Bayar'a verildi. Bayar'ın başbakanlıktan çekilmesiyle hükümet sona erdi.
Program: 16.11.1938
Güvenoylaması: 16.11.1938
Üye Sayısı: 399
Kullanılan oy: 342
Kabul: 342
Katılmayan: 45
Açık Üyelikler: 12

II. Bayar Hükümeti Bakanlar Kurulu
11.11.1938-25.01.1939

Başvekil
Mahmut Celal BAYAR (İzmir)

Adliye Vekili
Hilmi URAN (Seyhan) 11.11.1938-03.01.1939
Tevfik Fikret SILAY (Konya) 03.01.1939-25.01.1939

Milli Müdafaa Vekili
Kazım ÖZALP (Balıkesir) 11.11.1938-18.01.1939
Naci TINAZ (Bursa) 18.01.1939-25.11.1939

Dahiliye Vekili
Refik SAYDAM (İstanbul)

Hariciye Vekili
Mehmet Şükrü SARA&#199ĞLU (İzmir)

Maliye Vekili
Fuat AĞRALI (Elazığ)

Maarif Vekili
Saffet ARIKAN (Erzincan) 11.11.1938-28.12.1938
Hasan Ali YÜCEL (İzmir) 28.12.1938-25.01.1939

Nafıa Vekili
Ali &#199TİNKAYA (Afyonkarahisar)

İktisat Vekili
Şakir KESEBİR (Tekirdağ) 11.11.1938-28.12.1938
Hüseyin Hüsnü &#199KIR (İzmir) 28.12.1938-25.01.1939

Sıhhat ve İçtimai Muavenet Vekili
Ahmet Hulusi ALATAŞ (Aydın)

Gümrük ve İnhisarlar Vekili
Ali Rana TARHAN (İstanbul)

Ziraat Vekili
Faik KURDOĞLU (Manisa)

II. Bayar Hükümeti Programı
Sayın Arkadaşlar;


İkinci Cumhurreisimiz İsmet İnönü�nün itimadlarına mazhar olarak Başvekâlete tayin edildim. Kendilerine takdim eylediğim Heyet-i Vekile azalarının isimlerini havi listeyi lütfen tasvib buyurdular.

Teşkilat-ı Esasiye kanununun hükümlerine göre sizin de itimâdınıza mazhar olmak şerefini kazanırsam, vazifeme devam edeceğim.
Resmi bir lisânla bu mazuratımı bildirirken inkılâbın ve Atatürk rejiminin en mümtaz bir siması ve Türk Milletinin büyük evlâdı olan İkinci Reisimiz İnönünün Cumhurreislik devrinin, milletimiz için müteyemmen ve mesud olmasını temenni ederim, buna şahsen emin olduğumu ifâde eylerim.


Arkadaşlar,


Milletlerin tarihi acı tatlı bir çok hatıralarla doludur. Bugün biz inkılâp tarihimizin en acı ve fakat en önemli devrini yaşıyoruz. Aziz varlığını her kuvvetin fevkinde telâkki ettiğimiz ve öyle olduğuna da inandığımız Şefimizi kaybettik. Şefin hayatında Türk milleti nasıl tekvücut olarak, tek bir kalp gibi onun sevgisinde birleşmişse, matemini de aynı surette tek bir kalp halinde tutuyor ve ıstırabiyle ağlıyor.

Denilebilir ki şimdiye kadar hiç bir kimse hakkında bu kadar vatanşümul, bu kadar alemşümul bir acı duyulmamıştır. Kendi ruhumuzda bu acıyı hissediyor ve kalbimizin kanadığını duyuyoruz. Türk milleti gibi vefakâr büyük bir milletin kendisine binbir mahrumiyet içerisinde en büyük muvaffakiyetleri temin etmiş olan büyük bir evlâdı hakkında başka türlü hareket etmesine esasen imkan yoktu.

Atatürk bize yaralı bir vatan kurtardı. Atatürk bu yaralı vatanı içerisini asırlardanberi sinmiş olan hurafelerden efsanelerden bir takım vahi fikirlerden tamamen temizleyerek kuvvetli bir rejim de kurarak mesud ve müreffeh bir halde bize bağışladı.

Türkün ebedi bir tehlikeye düşüyor sanıldığı zamanda, imdâdına koşarak, felaketten bizi kurtardı. Zevâl bulmaz istiklalimizi ve ebedmüddet vatanımızı Türk rayeti istiklali altında yaşatmak imkanını buldu ve verdi.

Atatürkü sadece bize vatani hizmetler ifâ ettiği için sevmiyoruz. Aynı zamanda tam manâsiyle kâmil bir insan olduğu için de seviyoruz.

Atatürk vefakârdı, mütevâzi idi, herkesin hakkını yerinde verirdi.


Arkadaşlar,


Atatürkün hayatı ve mazisi hakkında söz söylemeyi kısa bir celseye sığdırmak en müşkül olan bir iştir. Yalnız müsâadenizle çok sevdiği ve çok güvendiği büyük milletinin irâdesini temsil eden bu kürsüden onun mâneviyatına hitap ederek diyorum ki:

Atatürk;

Seni sevmek tebcil etmek, her Türk vatanseverinin milli ödevi ve namus borcudur.


Aziz Arkadaşlar;


Kendisini medhetmek ve ihtiras göstermek, içtimâl-i hayatta bir nâkise olarak kabul edilmiştir ve hiç şüphesizdir ki, bu böyledir. Fakat; ben size iftiharımızı ve ihtirasımızı şu dakikada ifâde etmekten çekinmeyeceğim :

Benimle beraber Heyet-i Vekileyi teşkil eden arkadaşlarımın ihtilâlin ve inkılâbın ta, ilk gününden beri, Büyük ve Ebedi Şefimizin hayata gözünü yumduğu dakikaya kadar, izinde ve peşinde, yolunda şuurlu yürüdük... Bu; bizim ebedi iftihârımızdır.

Hiç şüphesiz Büyük Türk milletinin seciyesine ve karakterine uygun olarak vücuda getirdiği ve bize hediye ettiği rejimi korumak hakkındaki ihtirasımız... ölçüsüzdür.

Arkadaşlar; Teşkilat-ı esasiye hükümlerine göre sizin itimâdınızı kazanmak için, Hükümetin programını size arz etmek iktiza eder.
Benim bu mebhasde fazla sözüm yoktur.

Geçen sene, lütfen tasvibinize iktiran eden programımızın şimdiye kadar yapılmış olan kısımlarından mâadasını yürütmek azim ve kararındayız.
Aynı zamanda, bize daima hakiki yolu gösteren ve içinde milletin nurlu iradesi okunan Cumhuriyet Halk Partisinin programı da bizim rehberimizdir.


Arkadaşlar;


Herhangi bir Hükümet için muvaffakiyet amili olarak birinci derecede göz önünde bulundurulması lâzım gelen bir hakikât vardır. Milletin hakiki düşüncesi.

Biz milletimizin şu an için düşüncelerini şu suretle hulâsa ediyoruz; milletimiz, on beş seneden beri tecrübe edilen Kemâlizm rejiminin kendisine verdiği huzur ve sükun içerisinde çalışmak ve kuvvetlenmek istiyor.

Milli hudutları dahilinde mesut olmak emelindedir.
Bizim harici siyâsetimizdeki; dahilde sulh, hariçte sulh düsturunun ifâdesi ancak bu suretle tefsir olunabilir. Esası milletten gelmiştir ve Büyük Şef tarafından ifâde edilmiştir.

Mevcut istikrârı bu matemli günlerimizde milletin heyeti umumiyesinde tecelli eden tenâsüdle muhafaza etmek emelimiz tamdır, hâlistir ve çok kuvvetlidir.

Rejimin kanunları, Türk câmiasına dahil olan bila istisna her ferdin hukuku emniyetini ve müsavatını tekeffül etmektedir. Kanunlarımızın tekeffülü altında bütün vatandaşların seyyan bir surette haklarını gözetmek bizim için en mukaddes bir vâzifedir.


Aziz Arkadaşlar;


Size programımızın harfiyen ve olduğu gibi tatbik olunacağını söylerken harici siyâsetimize de bir nebze temas etmek ihtiyacını duyuyorum :

Harici siyâsetimizde, değişecek hiç bir şey yoktur. Anlaşmalarımıza dostluklarımıza, ittifâklarımıza bütün sadakâtımızla bağlıyız.

Bunları büyük bir azimle yürüteceğiz. Bu sadam size olduğu kadar bütün dostlarımıza ve müttefiklerimize de bir itimâd ve muhabbet sedâsıdır.


Sayın Milletvekilleri;


Beni ve benimle vazife almak lütfunda bulunan arkadaşlarımı çok yakından tanırsınız. Yaptığımız işleri bilirsiniz. Fikirlerimize vakıfsınız. Her şeyden evvel temin etmek isterim ki rejimin azâd kabul etmez kullarıyız. Kullarıyız dedim. Bu kelimeyi miskin bir itâatı ifâde için değil; işlerimize şuurla bağlılık ve onları sadâkatle yürütmek azmimizi tebârüz ettirmek için kullandım.

Eğer; inkılâbın bidâyetinden beri, devam eden fikirleri şuurla yürütmek imkânını ve sizin arzu ve emellerinizi icra etmek kudretini bizde görüyorsanız. Milletin irâdesini temsil eden siz kıymetli arkadaşlarımdan ricam şudur : İtimâdınızı bizden esirgemeyiniz.


Aziz Saylavlar;


Son söz elemimiz, hicranımız çok büyüktür, fakat inanımız güvenimiz de o nispette büyüktür.

Atatürkü unutmayacağız. Her zaman tebcil edeceğiz. Millet uğrunda azimle yürüyeceğiz.