Konu: Felsefenin Tesellisi / Alain De Botton/ Kitap Analizi / Alıntıdır.

GİRİŞ


“Felsefe, hayatı anlamak, zorlukları kolaylaştırmak, yaşamı yorumlamak, acıları azaltmak, mutlulukları arttırmak içindir.”

Alain de Botton’un, altıncı baskısı Kasım 2004’de Sel Yayıncılık tarafından yapılan “Felsefenin Tesellisi” isimli eserinin ana teması bu şekilde belirtilebilir. Botton, bu eserinde altı filozofu rehber edinerek onların yaşamları ve felsefeleri ışığında hayatın acımasızlığına ve mutsuzluğuna teselli olacak bir anlatı sunuyor.

Kitap altı bölümden oluşuyor. Her bölümde ayrı bir filozofun rehberliğinde ayrı bir meseleyi ele alıyor. Toplum tarafından kabul görmemenin tesellisini Sokrates’te, yeterince paraya sahip olmamanın tesellisini Epikuros’ta, düşkırıklığı yaşamanın tesellisini Seneca’da, kendini yetersiz hissetmenin tesellisini Montaigne’de, kırık bir kalbin tesellisini Schophenhauer’de ve nihayet, zorluklar yaşamanın tesellisini de Nietzsche’de buluyor.
Her bölümde yazar, bize filozofların hayat hikayelerinden, eserlerinden, sözlerinden referanslar getirerek seçtiği konu başlığına dair ibretler sunmakta ve bizlere teselliler vermektedir. Bir tas baldıran zehrini gözünü kırpmadan içen Sokrates’ın erdemi; paraya tamah etmeyen ve küçük şeylerde aradığı mutluluğu katbekat üstün şekilde bulabilen Epikuros’un ince zevkleri; kadere boyun eğen ve muhteris bir imparatorun paranoyasına kurban olan Seneca’nın teslimiyetçilikle dengelenen iyimserliği; “dün dünde kaldı cancağızım, şimdi yemi şeyler söylemek lazım” tümcesinin kendincesini telaffuz eden ve felsefe yapma yeteneğinin sadece Antik Yunan filozoflarına özgü bir şey olmadığını ispata girişen Montaigne’nin yenilikçiliği; dünyaya acı çekmeye gelindiğine inanan Schophenhauer’ın karamsarlığı; önceleri Schophenhauer gibi düşünürken sonraları hayatın güzelliğinin farkına varan ve insanı çektiği acıların başarıya götüreceğine inanan Nietzsche’nin acıları bilgece yorumlama kabiliyeti birbiri ardınca arz-ı endam ederlerken okuyucu bu doyurucu hatıratın kıssalarından hissesini almış ve bir nebze teselli olmuş bir biçimde kitabı okumayı nihayetlendiriyor.
Kitap, filozofların bilgi felsefesine katkıları, icatları, keşfettikleri formüller, ortaya koydukları bilimsel yasalarla pek ilgilenmiyor. Kitabın temel ilgi sahası ve iddiası, insanın günlük hayatına ilişkin ihtiyaçlarını karşılayacak ve zorluklara göğüs gerebilmesini kolaylaştıracak deneyimleri ve fikirleri okuyucuya sunabilmek. Bu amaçla, filozofların “çektiklerini” örnek göstererek onların olgunluklarından okuyucuya tavsiyeler devşiriyor. Şimdi, bu bölümleri ve filozofları kısaca inceleyelim.

1. Toplum Tarafından Kabul Görmemenin Tesellisi


“Komik bir benzetme yapmak gerekirse,

kentimiz iyi yetiştirilmiş,

heybetli bir at, ben de bir at sineğiyim;

Tanrı beni bu atın üstüne yerleştirdi,

heybetinden ötürü tembelliğe meyleden bu at

bir atsineğinin varlığıyla hareketlenebilir.” (s.49)

Sokrates, yerleşmiş temel inanç kalıplarına körükörüne biat eden uysal bir Yunan yurttaşı değildi. Onun zihni soru sorarak işliyordu. Kendisine sunulan hiçbirşeye inanmıyor, mantıki temellerinin sağlamlığını sorguluyordu. Bir filozofta olması gereken en önemli özellikler onda mevcuttu: şüphe ve merak. Biz, içinde yaşadığımız toplumun işleyiş mekanizmasında yer alan normları, kuralları, değerleri ve inançları sorgulamadan kabul ederiz. Oysa Sokrates, tüm bunları sorguluyor ve hakikaten mantıklı olup olmadıklarını, gerçekten uyulmak zorunluluğunun olup olmadıklarını merak ediyordu. O, bir çoğumuzun zihnindeki prangalardan kurtulmuştu. “Eğer varolan düzeni sorgulamaktan kaçınıyorsak, bunun nedeni içinde yaşadığımız kentin iklimi ve büyüklüğü bir yana, toplum tarafından kabul gören herşeyin doğru olduğunu düşünmemizdir aslında. Çıplak ayaklı filozof ise, toplum tarafından benimsenen her şeyin anlamlı olup olmadığına ilişkin bir soru sormuştu.” (s.23) Sokrates, kendisine sunulan inançları elinin tersiyle reddetti, çünkü bunların doğru olup olmadığının mantıki temellerini bulmaya çalışıyordu. Herkesin kabul etmesi bir şeyi doğru yapmazdı çünkü. “Başkaları hatalı olabilir, önemli konumlara gelmiş kişiler olsalar; büyük çoğunluk tarafından yüzyıllardır kabul görmüş inançları dile getiriyor bile olsalar. Bunun nedeni de çok basit: çünkü bu insanlar inandıkları şeylerin mantıklı olup olmadığını hiç gözden geçirmemişlerdir.” (s.29)

“Filozof bize yalnızca başkalarının hatalı olabileceğini göstermekle kalmıyor, bir de neyin doğru olduğuna kendi kendimize karar vermemize yarayacak basit bir yöntem sunuyor... Meraklı, zihnindeki taşları yerli yerine oturtabilmiş ve sağduyuya uygun olduğu iddia edilen bir düşünceyi gözden geçirmek isteyen herkes, Sokrates’in yöntemini izleyerek, sokakta yürürken bir arkadaşıyla bu konuda bir sohbete başlayabilir ve sonunda, yarım saatten kısa bir zaman içinde bir ya da iki çarpıcı sonuca ulaşabilir.” (s.32)

Sokrates’in Düşünme Yöntemi

1. Sağduyuya uygun diye nitelenen bir görüşü yansıtan bir ifade seçin.

Demokrasi halkın kendi kendini yönetmesidir, demokraside halk yöneticilerini kendi seçer.

2. Bu görüşü dile getiren kişinin kendine güveniyor ve bu görüşün doğruluğuna inanıyor olmasını bir süreliğine bir kenara bırakarak ifadenin yanlış olduğunu varsayın. İfadenin doğru olamayacağı durumlar ya da bağlamlar bulmaya çalışın.

Seçimlerde halkın sadece bir bölümü oy kullanır, yaş da dahil olmak üzere bir takım sınırlar vardır. Aday olanlar halkın seçmek istediği kişiler değil, parti liderlerinin uygun gördüğü kimselerdir. Hiçbir seçim sistemi her oyun temsilcisini bulabileceği bir aşamaya ulaşamamıştır. Seçilen siyasi kadro, herkesin değil, mukayeseli olarak çoğunluğun oylarını almıştır.

3. Eğer bir istisna bulabildiyseniz, yapılan tanım yanlıştır ya da en azından eksiktir.

Demokraside yöneticilerin, halkın belli bir kesimince seçilmesine rağmen halkın tümünü temsil etmesi mümkün değildir. Seçilenler bunu söylese dahi seçenler bu noktada itiraz edecektir.

4. Şimdi, başlangıçta kullandığımız ifadeye nüanslar eklemeli ve ifadeyi istisnaları kapsayacak hale getirmelisiniz.

Demokraside seçimler, seçmenlerin bir bölümünün siyasi tercihini yansıtır.

Sokrates’in yöntemi sayesinde biz de fikirlerimizin sağlamlığını arttırır ve mantıki temellere dayanan doğru bilgiler ediniriz.

“Bir düşüncenin doğruluğu herkesin ona inanmasıyla ya da herkesin onu reddetmesiyle değil, bu düşüncenin mantık kurallarına uygun olup olmadığıyla belirlenir. Yani bir düşüncenin, çoğunluk tarafından kabul görmediğine bakarak onun ne yanlış ne de doğru olduğuna kanaat getirebiliriz. Sokrates bize yol göstererek iki büyük hataya düşmemizi önlemeye çalışmıştır. Çevremizdekilerin söylediklerini her zaman dinlemek ve hiç dinlememek. Eğer onun izinde gider ve yalnızca mantığın söylediklerini dinlersek arzuladığımız en büyük ödülü kazanabiliriz.” (s.55)

Sokrates, bu metodu öğrencileri olan soylu çocuklarına öğretmeye başladığında Atina’da işler karıştı. Sokrates, gençliği baştan çıkarmakla, yeni Tanrılar getirmekle suçlandı. Kurulan mahkemede yiğitçe direndi, kendisini suçlayanların üzerine gitti ve ölüme mahkum oldu. Ölümü büyük bir dirayetle bekleyen Sokrates, büyük bir metanetle ölüme gitti. Bu onun ününe ün kattı. Yazılı hiçbir eser bırakmamasına rağmen onun fikirlerini özellikle öğrencisi Eflatun’un yazdıklarından takip edebiliyoruz. Onun felsefesi, tartışma metodu, sorgulama yöntemi, yani diyalektiği pek çok düşünüre örnek ve ilham oldu. O, tartışma sanatının en büyük üstadlarındandı. Karşısına birini alır belirli bir sorun üzerine tartışmayı başlatır ve onun tezini yargılarındaki karşıtları, çelişmeleri ortaya çıkararak çürütüp doğruyu bulmasına yardımcı olurdu. Kendi yaptığı bir yakıştırma ile O, insanda saklı olan bilgileri doğurtan bir ebeydi. Tartıştığı kimsenin yargılarındaki çelişmeleri sergileyerek çürüttükten sonra, tek tek doğrulardan genel doğrulara yükselir, sonra genel doğrular ile tekleri denetlerdi. Böylece, tümevarımı da felsefe tarihinde ilk kez doğru ve tutarlı olarak kullanan filozof o oldu. Kendisine sofist yakıştırmaları yapanlara çok kızardı, o, benim, derdi, bildiğim bir şey varsa o da hiçbir şey bilmediğimdir

2. Yeterince Paraya Sahip Olmamanın Tesellisi

“Vardığı sonuçlar çok büyük bir gelirden

yoksun olan insanlar için sevindiriciydi.

Hayatı zevkli kılan şeylerdir ama

aslında hiç de pahalı değildiler.” (s.73)

Son zamanlarda televizyon ekranlarında sıkça gösterilen bir kredi kartı reklamı var. Adamın biri, evlenmek istediği kız arkadaşının ailesiyle tanışmadan önce bir takım harcamalar yapıyor, her harcamadan sonra aldığı şeylerin fiyatı ekrana yansıtılıyor; kız arkadaşının babasına kaliteli bir kravat alıyor, kendisine yeni elbiseler alıyor, çiçek ve şekerini alıp kızla birlikte kızın ailesinin kapısını çalıyor. Damat adayı karşısında, tuttuğu takımın formasını üstüne geçirmiş bir halde müstakbel kayınpederini buluyor, burada voice-over devreye giriyor; kız arkadaşının babasıyla aynı takımı tuttuğunu öğrenmek: paha biçilemez. Ve reklam, şu sloganla bitiyor; paranın satın alamayacağı şeyler vardır, geri kalan herşey için ...Kart.

Dünya ekonomik sistemi, bireylerin kazanması ve harcaması üzerine kurulu. Kazancı az da olsa harcaması çok olmalı bireylerin. Bunu kışkırtmanın yolu da işte reklamlarla kurulan dünyada yaşam standartlarını yukarılara çekerek daha fazla harcama yapılarak erişilebilecek yaşam seviyesinin daha insanca olduğunun normal karşılanmasını sağlamaktır. Bu amaçla, Epikuros dahi kullanılmıştır. Epikuros’un fikirleri lüks yaşamanın felsefi dayanağını oluşturur hale getirilmiştir. Oysa Epikuros, bunun tam tersini savunuyordu.

Epikuros, mutlu olmak için öyle şatafatlı bir hayatın, bu hayatı finanse edecek görkemli bir servetin, büyük bir evin, kaliteli eşyaların, lüks bir dekorun, konforlu bir banyonun vs. gerekli olmadığını, çok daha az edere sahip şeylerle mutlu olunabileceğini ispata girişmişti. Ona göre, mutlu olmak için gerekenler listesinin başında “dostluk” geliyordu. “Epikuros şöyle bir gözlem yapıyordu: İnsanın bütün hayatını mutluluk içinde geçirmesine yardım etmek üzere bilgeliğin bize sundukları arasında en önemlisi dost edinme yetisidir.” (s.74) Arkadaşlarına oldukça düşkün olan Epikuros bu yüzden yalnız yemek yemekten de nefret ederdi. Bu, mutluluk için gerekenler listesinin ikinci sırasında ise “özgürlük” vardı. “Epikuros ve arkadaşları bir radikal değişiklik daha yaptılar. Hoşlanmadıkları insanlar için çalışmak ve onların kaprislerini çekmek gibi aşağılayıcı olabilecek durumlara düşmemek için kendilerini Atina’nın iş dünyasından uzak tuttular. Ve komün hayatı diye adlandırabileceğimiz bir hayat sürmeye başladılar. Çok basit bir yaşam tarzı benimseyerek özgür olmayı yeğlediler.” (s.76) Listenin üçüncü sırasındaysa, “düşünmek” vardı. “Epikuros’un ev ahalisi bahçede oturup düşünmekle ün yapmıştı, bunu yapmak için her tür olanağa sahiptiler.” (s.77)

“Varlıklı olmak tabii ki insanı mutsuz etmezdi ama Epikuros’un savının özü şuydu: Paramız olduğu halde dostlarımız, özgürlüğümüz yoksa ve yaşadığımız hayat üzerine inceden inceye kafa yormuyorsak asla gerçek anlamda mutlu olamayız. Bütün bunlara sahip olduğumuz halde paramız yoksa, o zaman da asla mutsuz olmayız.” (s.78)


Epikuros’un Kendini Dizginleme Metodu

“Gereksinim duymadığımız şeyleri edinmekten kaçınmaya çalışıyor, gücümüz yetmediği için bazı şeyleri alamadık diye üzülmek istemiyorsak, pahalı bir şey almayı arzuladığımız anda kendimize, bunu almaya hakkım var mı, diye sormalıyız. Sonra da bir dizi zihinsel deney yapmalı, yani geleceğe gidip arzumuzun gerçekleşmiş olduğunu görmeli ve o anda ne kadar mutlu olacağımızı ölçmeye çalışmalıyız. Bu yöntemi her arzu duyduğumuzda uygulamalıyız. Çok istediğim bu şey gerçekleştiğinde ne hissedeceğim? Gerçekleşmezse ne hissedeceğim? Bu yöntemde en az beş basamak söz konusu gibi gözüküyor.” (s.82)

1. Sizi mutlu edeceğini düşündüğünüz bir şey bulun.

Eşimle balayımızı yurtdışında geçirmek istiyoruz.

2. Bu düşüncenizin yanlış olduğunu farz edin. Arzu ettiğiniz nesne ile mutluluk arasında varsaymış olduğunuz ilişkiyi değiştirebilecek bir istisna arayın. Acaba arzu ettiğiniz nesneye kavuştuğunuz halde mutlu olmayabilir misiniz? Mutlu olduğunuz halde arzu ettiğiniz nesneyi elde etmemiş olabilir misiniz?

Balayına yurtdışına gittiğimiz halde mutlu olmayabilir miyiz?

Yurtdışı için o kadar çok para harcamadan, ülkemizde arabamızla gidebileceğimiz turistik bir yerde balayımızı mutlu bir şekilde geçirebilir miyiz?

3. Bir istisna bulduysanız, arzu ettiğiniz nesne mutlu olmanız için gerekli ya da yeterli değil demektir.

Eğer ilerde çocuğumuzun eğitim masraflarının bir bölümünü karşılayacak kadar para harcayıp dilini bilmediğimiz, harita üzerinde bile yerini zor seçebildiğimiz bir yerdeysek mutsuz bir balayı geçirebiliriz.

Yanımda sevdiğim insan olduktan sonra ve balayının anlamı onunla yalnız kalmak olduğuna göre pekala tenha bir sayfiyede de mutlu bir balayı geçirilebilir.

4. Mutlu olmak istiyorsanız, bulduğunuz istisnayı da ilk düşüncenize dahil ederek onu yeniden biçimlendirmelisiniz.

Yurtdışına çıkamasak da sevdiğimle berabersem mutlu olmamam için bir neden yok.

5. Artık gerçek gereksinimleriniz ile başlangıçta gereksinim duyduğunuza inandığınız şey arasındaki farkı açıkça görebilirsiniz.

Aşk sevdiğini yanında ister. Gerisi bahane.

“Mutluluğun elde edilmesi güç olabilir. Mutluluk yolunda önümüze çıkan engellerse ille de parasal olmak zorunda değil.” (s.92)

3. Düşkırıklığı Yaşamanın Tesellisi

“Fortuna’nın nazını çekebilenler

asla cinnet geçirmezler.

Bu kadar basit.”

Elif Şafak, Bit Palas

Roma İmparatoru Neron’un hocalığını üstlenmek zorunda kalan Seneca, bu muhteris imparatorun amansız gazabından payını alacak ve onun aklı almaz paranoyasına kattığı dehşetengiz zulmü sonucunda hayata veda edecektir. Esasen ölünceye dek Seneca’nın başına olmadık işler gelmiş, o, bunlara katlanmanın yollarını aramıştı. Verdiği kişisel kayıplar, onun hayata dayanma, katlanma ve tutunma katsayısını arttırmıştı. “Seneca, bu düşkırıklıklarına göğüs germesini sağlayan şeyin ne olduğunu biliyordu: Hayatımı felsefeye borçluyum; üstelik düşkırıklıkları karşısında sağlam durmak felsefeye karşı taşıdığım sorumlulukların en küçüğü... Seneca, deneyimlerinden yola çıkarak bir sözlük hazırlamış ve bu sözlükte düşkırıklığına uğradığımızda nasıl davranabileceğimize ilişkin yanıtlar aramıştı. Felsefeyle geçen onca yıldan sonra, Neron’un habercisi kapıyı vurduğunda kendisini bekleyen korkunç sona çoktan hazırdı.” (s.100)

Seneca’nın düşkırıklığına yol açan nedenler sözlüğünde, öfke, şok, haksızlığa uğrama, huzursuzluk, alaya alınmak gibi duyguların panzehirleri yer almakta, ayrıca bir de “Seneca Meditasyonu” bulunmaktadır. Seneca, beklentilerimizin gerçeğin duvarına çarptığını, bu yüzden düşkırıklığına uğradığımızı ifade eder. Ve buna çare olarak da gerçekle barışmak üzerinde durarak başımıza geleceklere hazırlıklı olmamız gerektiğinin altını çizer. “Seneca’nın yapıtlarında aslında tek bir düşünce hakimdir. Öngörüp kendimizi hazırladığımız ve nedenlerini anladığımız düşkırıklıklarına daha kolay katlanırız; en büyük yaraları ise hiç beklemediğimiz ve başa çıkamayacağımız türden düşkırıklıkları karşısında alırız. Felsefe bizi gerçeklikle barıştırmalı, böylece düşkırıklığının kendisini olmasa bile beraberinde getirdiği zararlı duyguları ortadan kaldırmalıdır. Felsefenin görevi, biz gerçekliğin yıkılmaz duvarını aşmaya çalışırken,isteklerimizin mümkün olan en yumuşak biçimde yere inmesini sağlamaktır.” (s.102)

Düşkırıklığına yol açan nedenler sözlüğünde ilk sırada “öfke” vardır. Yaygın bir kanıya göre, öfke anında insanın o delilik haline dönüşmesine yol açan dürtü, mantığından daha güçlü bir şeyin ona hakim olmasıdır. Beklentilerimiz karşılanmayınca öfkeleniriz. Ancak Seneca, öfkeye bambaşka bir şeyin neden olduğunu savunmaktadır. Ona göre, “... öfke yalnızca aklı yürüterek vardığımız bazı düşüncelerden hareketle ortaya çıkar, eğer bu düşüncelerimizi değiştirebilirsek, öfke eğilimi de ortadan kalkar.” (s.104) Bu düşüncelerimiz ise, normal diye algıladığımız şeylerin ne olduğudur. “Düşkırıklıklarımızın derecesini, çevremizdeki dünyadan neler beklediğimize ilişkin kavrayışımız, hangi beklentilerimizin normal olduğuna ilişkin deneyimlerimiz belirler.” (s.104) Seneca’ya göre, beklentilerimiz aza indirdiğimiz zaman öfkelenme seviyemiz de aşağı iner. Sözlüğün ikinci sırasında ise “şok” vardır. Seneca’ya göre, “Her şeye hazırlıklı olmalıyız. Aklımız geleceğe uzanıp bütün sorunlardan önce yüzleşmeli. Sonra, muhtemelen karşılaşmayacağımız şeyler üzerine değil, karşılaşılması pekala mümkün olan şeyler üzerine düşünmeliyiz.” (s.110) Her şey her an, çok küçük bir nedenden dolayı bitebilir, insan hayatı da. “Kimse size bu geceyi çıkarabileceğinize dair söz vermedi, hayır çok uzak bir gelecekten söz ettim, kimse size bu saati çıkarabileceğinize dair söz vermedi.” (s.113) İşte bu yüzden, olacaklara ve ölüme hazırlıklı olmak, rehavete kapılmamak için Seneca, her sabah yapılacak bir meditasyon öneriyordu. “Bilge kişi güne şu düşüncelerle başlar: Fortuna bize gerçekten sahip olabileceğimiz hiçbir şey vermiyor” diye başlayan meditasyon, “Her şeyi hesaplayacak, her şeyi umacağız” diye bitiyordu. Sözlüğün üçüncü sırasında, “haksızlığa uğrama” yer almaktadır. Buna göre, başımıza gelenlerin hepsi illa da bizimle ilgili nedenlerden kaynaklanmaz. Fortuna, adaletsiz bir şekilde zarar veriyordu herkese. Sözlüğün dördüncü maddesi, “huzursuzluk”tur. “Huzursuzluk, belirsiz bir durumdan duyulan rahatsızlıktır. İnsan bu belirsiz durumun hem iyi bir sonla noktalanmasını ister, hem de kötü bir sona varacağından korkar.” (s.120) Seneca, elbette kötü şeylerle karşılaşma olasılığının bulunduğunu, ancak bunların korkulduğu kadar kötü şeyler olmadığını anlatır. İnsan, bir anda her şeyini kaybedebilir. Bunun idrakiyle yaşamalıdır ki, sonu hüsran olmasın. Varlıklı insanlar varlıklarını bir anda kaybedebilir, bunun için, ilerde olası yoksullaşma durumlarında nasıl yaşayacaklarını bir an için hayal edip ya da birkaç gün aç kalıp bu ihtimale kendilerini hazırlamalıdırlar. Seneca, “Fortuna’ya hiçbir zaman güvenmedim. Bana bahşettiği şeyleri, parayı, mevkiiyi, gücü, öyle bir yere koydum ki, geri almak istediği zaman beni rahatsız etmeden alabilsin.” (s.124) diyerek felaket olarak adandırılabilecek durumlara her daim kendini hazır tutmuş, bunun huzursuzluğuyla yaşamamıştır. İşte bu yüzden, Neron’un adamları kendisini öldürmek üzere geldiklerinde bu kadar dirayetli durabilmiştir. Sözlüğün beşinci ve son maddesi ise, “alaya alınmak” tır. Canlı ya da cansız bize zarar veren ya da bizi rahatsız eden her şeyin bunu bilinçli olarak yaptığını farz ederiz. “İncindiğimizde, incinmemize yol açan şeyin ya da kişinin bizi isteyerek incittiğini düşünme eğiliminde oluruz. Yani, kalem yere düştü bu yüzden sinirlendim demektense, kalem beni sinirlendirmek için yere düştü deriz.” (s.126) Oysa bu büyük bir hatadır. Böyle bir durumda, bizi sinirlendirmek için bu tür şeylerin meydana geldiğini düşünüyorsak, Seneca’ya göre, bu bizim özgüvenden yoksun, her an birileri tarafından hakarete uğrayabilecek, birileri tarafından alaya alınabilecek tedirginliğiyle yaşayan zayıf bünyeli kişiler olduğumuzun göstergesiydi.

Seneca, Fortuna’ya derin bir iman besliyordu. Ama bu, onu teslimiyetçiliğe itmiyordu. Bilakis, o, her şeyi sineye çekmiyordu. “Ona göre, kaçınılmaz olmayan bir şeyi kaçınılmazmış gibi sineye çekmek de en az kaçınılmaz olana başkaldırmak kadar mantıksızdı. İnsanlar bir şeyin kaçınılmaz olduğunu kabul etmeyip imkansız olanı istedikleri gibi, olasılıkları görmeyip kaçınılmaz olmayanı da kabullenebilirler. Bu ikisini birbirinden ayırmak içinse aklı yürütmek gerekir.” (s.136)

4. Kendini Yetersiz Hissetmenin Tesellisi

“Eğer biraz özgüvenim olsaydı,

sonucu ne olursa olsun,

bir tek kendi sözlerimi

söylemek isterdim.” (s.201)

Montaigne, coğrafi keşiflerin ve Rönesans hareketlerinin başladığı bir dönemde yaşadı. Bu dönemde Avrupa, bir yandan yeni kıtalar keşfederken öte yandan da geçmişini yeniden keşfediyordu. Montaigne’in üzerinde durduğu birkaç önemli konu başlığı vardı. Bunlardan birincisi, Avrupalıların coğrafi keşifler sonrasında ayak bastıkları kıtaları sömürgeleştirmesinin arkasındaki meşrulaştırma dayanağını eleştirmekti; ikincisi, bilge olmanın ve gerçeğe ulaşmanın yalnızca Antik Yunan filozoflarına özü bir yetenek olmadığını ispatlamaktı. Üçüncüsü, bilgili ile bilge arasındaki farkı vurgulamaktı.

İlk olarak Montaigne, sömürgeleştirmeye dayanak olan “ilkel”, “barbar” yerliler imajının doğruluğunu sorgulamaktadır. Bu dönemde Amerika, Afrika gibi kıtalar Avrupa’nın denizci ulusları tarafından keşfedilmiş ve sömürülmeye başlamıştı. Avrupalılar, geldikleri kıtalarda bir yandan buranın yerlilerini imha ediyor ve topraklara sahip oluyorken öte yandan da bu yerlileri köleleştiriyordu. Bunu yaparken, meşruiyet dayanakları onların “ilkel” oldukları varsayımıydı. Buna göre, onlar kendileri gibi “normal” değildi ve bu yüzden de kendilerinin sahip olduğu haklara sahip değillerdi. Bu yüzden, “yerlileri doğrarken İspanyolların vicdanları rahattı çünkü normal bir insanın ne demek olduğundan emindiler. Mantıkları onlara normal insanın pantolon giydiğini, tek bir eşi olduğunu, örümcek yemediğini ve yatakta yattığını söylüyordu.” (s.173) Burada, “Normal olanı anormal olandan ayırmaya çalışırken, özel durumlardan yola çıkarak genel bir kural türettiğimiz tümevarım mantığının tipik adımlarıyla ilerleriz.” (s.174) Bu, şu demektir; o güne kadar bilinen zeki insanların portresi sırayla incelendiğinde hemen hepsinin siyah giyinen, ciddi bakan, karanlık odalarda oturan, ağırbaşlı görünen insanlar olduğu şeklinde temel bir ortak tipoloji oraya çıkar. Bunu temel bilgi olarak kabul ettiğimizde de, vücudunun çok az bir kısmını tuhaf yapraklar ve bezlerle örtmüş ten rengi farklı bir “yerli” bize “*****” gibi görünebilir ve bu, onun öldürülmesi için yeterli bir sebeptir. İşte burada Montaigne, barbar ve uygar arasındaki ayrımı bir kenara atmak istemiyordu, çünkü elbette bazı uluslar daha anlamlı, daha uygar gelenek ve göreneklere sahiptiler. Ancak, Montaigne, bu ayrımı yaparken kullanılan ölçütlere dikkat çekiyordu. “Ulusumuzun pek çok erdemi olabilirdi ama bu erdemlerin, ulusun bizim ulusumuz olmasıyla bir ilgisi yoktu. Yabancı bir ülkenin kusurlu yanları olabilirdi ama o ülkenin yalnızca alışık olmadığımız göreneklerinden yola çıkarak böyle bir karara varmamız yanlıştı. Neyin iyi olduğunu belirlemek için milliyet ve aşinalık gibi iki ölçütü temel almak son derece saçmaydı.” (s.176)

İkinci olarak o dönemdeki yaygın kanının tersine Montaigne, sıradan herhangi bir insanın gerçeğe ulaşabileceğini, bunun yalnızca Antik Yunan filozoflarına ait bir haslet olmadığını öne sürüyordu. “Mesele şuydu: Gerçekten değerli şeylere ulaşmak bir tek, Parthenon Tapınağı’nın inşa edilmesi ile Roma İmparatorluğunun çöküşü arasındaki zaman dilimi içinde yaşamış bir avuç dahiye mi nasip olmuştu? Yoksa Montaigne’in vurguladığı gibi gerçek aslında hepimize aynı mesafede mi duruyordu?” (s.202)

Üçüncü olarak Montaigne, bilgi ile bilgelik arasındaki farka vurgu yapıyordu. “Montaigne bilgi birikimini ikiye ayırdı: bilgi ve bilgelik. Mantık, kökenbilim, dilbilgisi, Latince ve Yunanca ile birlikte başka pek çok konuyu bilgi başlığı altına yerleştirdi. Bilgelik başlığı altına ise, daha engin, elde edilmesi daha zor ve değerli bir birikimi, insanın iyi yaşamasına, Montaigne’in deyişiyle insanın mutlu ve ahlaklı yaşamasına yardımcı olabilecek her şeyi sıraladı.” (s.188) Montaigne, entelektüellerin bilgi seviyesini ölçen klasik sınavlar yerine, bilgeliği ölçen alternatif bir sınav örneği de vermekteydi. Bilgi seviyesini ölçen klasik sınavlarda, üçgenlerle ilgili geometri soruları, edebiyata dair dilbilgisi kurallarıyla ilgili sorular, felsefe tarihinden bir soru ve tercüme soruları yer alırken, bilgelik sınavında Montaigne, insan davranışlarının analizine yönelik psikolojik ve sosyolojik bilgi ve değerlendirme yetisini ölçen örnek olay üzerinde cevaplanmasını istediği bir soru, ölüm ve yaşama dair bilgeliği ölçen bir soru, cinsel problemlerle ilgili bir soru, ahlaki değerleri ve sorumluluğu ölçmeye dayalı bir örnek olay üzerinde bir soru vs. sormaktaydı. Bu iki farklı sınav usulü arasındaki temel fark, ilkinde sınavın muhatabının edilgen durumda olduğu ve ne kadar bilgiyi zihnine doldurmuş olduğunu ölçmeye yönelik bir üslubun olması, ikincisindeyse sınavın muhatabının etken olduğu ve öğrendiği bilgilerin ne kadarını hazmettiğini ve günlük hayata bunun ne kadarını uygulayabilme yeteneğine sahip olduğunun ölçülmesine yönelik bir üslubunun olmasıdır. Çünkü, “Montaigne’nin entelektüellik anlayışına göre, bir kitabın değeri onun insana ne kadar fayda sağladığıyla, hayata ne kadar uygun olduğuyla ölçülür.” (s.197) Bizde bir deyim vardır; “Kitap yüklü merkepler gibidir” derler, bu deyim tam da Montaigne’nin buyurduğu bilge olmayan bilgililer için geçerli olan bir tasvirdir.

5. Kırık Bir Kalbin Tesellisi

“Doğuştan getirdiğimiz bir tek kusur var:

Hepimiz mutlu olmak için

dünyaya geldiğimize inanıyoruz...

Bu kusurumuzu gidermedikçe

dünya gözümüze çelişkilerle dolu

bir yer gibi görünecektir.” (s.244)

“Çektiği aşk acıları açısından değerlendirildiğinde, belki de filozofların en hassasıdır o.” (s.211) Schopenhauer, hayatın anlamsızlığına, acımasızlığına, varoluşun hata olduğuna derin bir kederle inanmış bir filozof. “Bugün kötü, yarın daha da kötü olacak ve en kötüsü oluncaya dek bu böyle sürüp gidecek” (s.211) diye düşünen Schopenhauer, genç yaşta babasının intiharıyla sarsılmış, kendisine düşen miras payıyla rahat bir yaşam sürecek paraya kavuştuktan sonra bile kendini rahat hissetmemişti. Hayata dair derin bir küskünlük ve kötümserlik içinde sürer hayatı.

Aşk üzerine kafa yorar Schopenhauer, filozofların bu konuyu “hafife” almalarına rağmen, o, bunun aslında hiç de hafife alınacak bir konu olmadığını savunur. Aşkın temelindeki duyguları ve o daha da derindeki “basic instinct”(temel içgüd&#252 araştırırken Montaigne’nin kılavuzluğunda yol alır. “Montaigne’e göre aslında zihnimiz bedenimizin kölesiydi ama biz kibirli olduğumuz için bunun tam tersine inanıyorduk. Schopenhauer da bu görüşe katılıyordu.” (s.229) Hatta, Schopenhauer, bir adım öteye giderek bir kuram ortaya atar. “Mantığın bedene yenik düşmesini zayıf örneklerle açıklamak yerine, mantığımıza hükmeden, mantığın bütün planlarını bozan, bütün yargılarını çarpıtan güce, ‘yaşam iradesi’ (wille zum leben) adını verdi. Yaşam iradesi, insanın doğasında var olan bir hayatta kalma ve üreme içgüdüsüydü. Yaşam iradesi sayesinde en ağır bunalımlar geçirenler bile, bir gemi kazasına uğradıkları ya da ölümcül bir hastalığa yakalandıkları zaman hayatta kalmak için savaşıyorlardı.” (s.229) İnsanın aşık olmasına neden olan da bu meş’um yaşam iradesiydi. Ama her şeye rağmen, her önümüze gelene aşık olmuyorduk, aşkın en gizemli sorularından biri de “neden bu kadın?” “başkası değil?” sorularıdır. Schopenhauer, bunun cevabını da yaşam iradesinde arıyor. “Ona göre, her önümüze gelene aşık olamayız çünkü herkesle sağlıklı çocuklar yapamayız. Yaşam irademiz bizi, güzel ve zeki çocuklar dünyaya getirme şansımızı yükseltebilecek kişilere doğru iter. Aşk, yaşam iradesinin ideal eşi keşfedip, bu bilgiyi bilincimize iletmesinden başka bir şey değildir.” (s.234)

6. Zorluklar Yaşamanın Tesellisi

“Bana öyle geliyor ki

bir kimsenin kitaplarımdan birini

eline alması onun kendine

verebileceği en yüksek payedir.” (s.253)

“Çok az filozof kendini kötü hissetmenin olumlu bir şey olduğunu düşünmüştür. Yaygın inanca göre bilge kişi acılarını bastırabilen; huzursuzluk, kötümserlik, öfke, kendini hor görme, aşk acısı gibi duygularını denetim altında tutan kişidir.” (s.253) Nietzsche’ye göre böyle düşünen filozoflar, “lahana kafalı” idi.

Nietzsche, Schopenhauer’ın görüşlerinden etkilenmiş ve “Biliyoruz ki yaşam acılarla dolu, hayatı keyifle yaşamaya çalıştıkça onun kölesi oluyoruz; öyleyse hayatın hoş yanlarını bir kenara bırakıp kendimizi perhize çekmeliyiz.” (s.256) şeklinde düşünür hale gelmişti. Ancak Nietzsche’nin bu fikirleri, 1876’da yapacağı bir İtalya gezisinde değişecekti. “Filozof, Akdeniz sularında yüzdükçe, tereyağı yerine zeytinyağıyla pişirilmiş yemekleri yedikçe, sıcak havayı soluyup Montaigne ve Stendhal okudukça, acı ve zevkler ile ilgili felsefi görüşleri, dolayısıyla zorluklar konusunda yaklaşımı da değişti.” (s.258) Ve nihayet, Schopenhauer’ın öğretisine temelden karşı olduğunu, bir arkadaşına yazdığı mektupta açıkça belirtti. Nietzsche, artık Schopenhauer’ın öğütlediği şekilde, “yanmaz duvarlarla çevrili küçük bir odada yaşayıp” kendini acılardan sakınmanın korkakça ve gerçekdışı olduğunu düşünüyordu. Artık, ürkek bir ceylan gibi ormanlarda saklanarak yaşamayacaktı.

İnsan, çektiği acıları bilgece yorumlayarak ortaya sanat eserleri koyabilirdi. Bir insan, başarıya giden yolda karşısına çıkan zorlukları damıtarak ve bunlara manevi bir anlam katarak bunları verimliliğe dönüştürebilir.

SONUÇ

Felsefenin Tesellisi, yazarın rehber edindiği altı filozofun hayat hikayelerinden damıttığı bilgece sözler, hikmetli tavsiyeler, ibretlik deneyimler ve okurun çıkartmasını beklediği hisseler ile akıcı bir anlatımla keyifli bir zaman dilimi vaat eden ve üslubunun rahatlığı ve kavrayış seviyesinin mutedilliği ile rahatça okunabilecek ve hatta bazılarınca bir “el kitabı” olarak da kullanılabilecek hoş bir eser. Yazar, bir yandan hayatın acımasızlığını ortaya koyarken öte yandan bu zorluklara dayanmamızı sağlayacak bir reçete sunuyor. Bu, kısaca, onlar başardı, bu yoldan giderseniz siz de başarırsınız demeye getirilen bir reçete.

Sıradan bir okurun ilk intibada kitabın ismindeki “felsefe” sözcüğünden ürkmesine neden olabilecek bir önyargı vardır. Felsefi metinler genelde anlaşılması güç, okunması sıkıcı, terimleri anlaşılmaz, günlük hayata pek bir faydası dokunmayan yazılardır. Kitap, bu önyargının yersizliğine dair iyimser bir referans oluşturuyor. Felsefe insan için, insanın hayatını anlamak ve kolaylaştırmak için. Bu ana tema üzerine kurulan ve insanı sıkmadan hatta insanı sıkıntılarından uzaklaştırmayı erek edinen bir üslupla akan kitap, ayrıca, insanın işine yarayabilecek sorgulama metodları ve hatta bir de meditasyon örneği sunarak insanı rahatlatmayı amaçlıyor.